Not Defterim

       

1. İran’ın büyük kısmı deniz seviyesinden yüksek çorak bir platodur. Bu yüksekliğin aşağı-yukarı 1200 metre civarında olduğunu söyleyebiliriz.
2. İran’ın bazı bölgeleri yağış yüzü görmeyen çöl niteliğinde yerlerdir. Bazı bölgeleri ise sadece koyun otlatmaya yetecek kadar yağış alır.
3. İran konumu itibariyle doğu ile batı arasında önemli bir ticaret yoludur. Bu konumu ona Ortadoğu ve Asya arasında köprü işlevi vermektedir.
4. İran bu konumu nedeniyle bir uygarlık kavşağı ve büyük medeniyetlerin en eskilerinden biridir.
5. Bu özel konum İran’ı işgal edilmek için doğal bir hedef haline getirmiştir. Nitekim İran toprakları tarih boyuca pek çok medeniyet tarafından istila edilmiştir.
6. Pers topraklarını M.Ö. 15. yy’da ele geçiren, Hint-Avrupa dillerini konuşan işgalciler bu toprakları yerleştiler ve buralarda Fars kültürünün de temellerini attılar.
7. İran coğrafyasına yönelik işgallerin ardı arkası hiç kesilmemiştir. M.Ö. 3.-4. yy’lar arasında Büyük İskender komutasındaki Grekler, daha sonra M.S. 7. yy’da Arap-İslam fetihleri, ondan sonra gelen M.S. 11. yy’daki Türk fetihleri ile M.S. 13. yy’daki Moğol istilaları bölgeyi kontorlü altına almıştır.
8. Esasen ‘İran’ adı yeni kullanılmaya başlanmıştır. 1925 yılında ‘İran’ adını alan Pers coğrafyası, daha evvel Pers ülkesi olarak biliniyordu.
9. Farsça, Hint-Avrupa dil ailesinin bir üyesidir. Fakat komşu diller Türkçe ve Arapça böyle değildir. Ve bugün Farsça İranlıların hemen hemen yarısının anadilidir.
10. Bugün İran nüfusunun 1/5’i Farsça’nın bir diyalektiği olan Kürtçe gibi dilleri konuşmaktadır. 1/4’ü ise Türki dilleri konuşmakta ve bazı bölgelerde ise Arapça ve diğer diller konuşulmaktadır.
11. İran siyasetinde, Fars olmayan azınlık soylarının birinden gelenlere önyargı ile yaklaşılmaktadır. Bu azınlıklar Farsça konuşan merkez alanın çevresinde yaşamaktadır.
12. Hz. Muhammed’in ölümünden sonra İslam dini cihad yoluyla hızla yayılmıştır. İslamın çok geçmeden İran’a da geldiğini görüyoruz. Zaten, Bizansla savaşmaktan dolayı tükenen Sasani imparatorluğu’nun arta kalanı da kısa süre sonra Araplara yenilmiştir. Yaklaşık olarak 200 yıl içersinde İran’ın çoğu’nun müslüman hale geldiğini söyleyebiliriz.
13. İran’ın müslümanlaşması sürecinde, eski dinleri Zerdüştlük olan küçük ve zengin bir azınlık Hindistan’a kaçmıştır. Bugün bunlara Parsis denmekedir.
14. İslam dini bütün müslümanların eşitliğine vurgu yapıyordu. Bu bakımdan ilk ortaya çıktığı zamandaki sosyal eşitsizlikler ve kast sistemleri göz önünde bulundurulunca, İslam’ın pek çok insanın ilgisini çektiğini söyleyebilir. İran da bunun etkisiyle kısa sürede Arap alfabesini dahi benimsemiştir. Bu benimseme sürecinde pek çok Arapça kelimenin Farsça’yı zenginleştirdiğini de görüyoruz.
15. Araplar da Fars mimarisini ve Fars sivil yönetim anlayışını taklit ediyorlardı. Bu şekilde de Fars kültürünün yayıldığını söyleyebiliriz.
16. 1055 dolaylarında Selçuk Türkleri’nin Orta Asya’dan başlayarak Orta Doğu’nun büyük bölümünü feth ettiklerini görüyoruz. Daha sonra 1219’da Cengiz Han bu bölgeleri ele geçirmiş, kendisinden ancak bir kaç kuşak sonra müslüman olan torunlarından birisi Pers bölgesini yönetmiştir.
17. 1501 yılında ise Safeviler ortaya çıkınca farklı bir İran kimliğinin ortaya çıktığını söyleyebiliriz. Safeviler İslamın Şia adlı azınlık türünü kabul etmişlerdi. Daha sonra ise bunun İran’n devlet dini haline getirilmesini istediler. Bunun üzerine pek çok Sünni tebaa Şia oldu. Böylece zamanla İranlı özellikleri ağır basan bir İslam gelişmiştir. 
18. Dünya müslümanları’nın %80’i Sünnidir. Ancak yer yüzünde düzensiz olarak dağılmış 100 milyon kadar Şia müslümanlığına mensup insan vardır.
19. Şia’lar Hz. Muhammed’in gerçek varisinin  Hz. Ali olduğunu iddia ediyorlardı, fakat Hz. Ali 661’de suikaste uğrayarak hayatını kaybetmiştir.
20. Şia anlam olarak yandaş anlamına gelmektedir. Dolayısıyla Şia, Hz. Ali taraftarı olana denir. Hz. Ali’nin oğlu Hz. Hüseyin, Yezid’in adamları tarafından 680 yılında Kerbela’da işkenceyle öldürüldü.                                                  
21. İran’da Şii’ler ilki Hz. Ali olan bir oniki imam silsilesine inanırlar. Onikinci imam 873 yılında ortadan kaybolmuştur, fakat bir gün dünya adaleti için geri dönecektir. Bu kişiden ‘beklenen’ olarak söz edilir.
22. Sünnilik ve Şiilik köken ve temel ilkeler olarak aynı olmasına rağmen, Sünniler Şii müslümanlığı mistik, aşırı ve çılgın olarak görürler.
23. Iraklıların %60’ı Şiidir, ama Şiilik sadece İran’da devlet dinidir.
24. Lübnan, Güney Irak ve Doğu Arabistan gibi bölgelerde, İran’ın da desteği ile Şiiler zaman zaman ayaklanmaktadır.
25. Şiiler kendilerini izole edilmiş olarak görür ve haklı olarak algılarlar. Onlara göre her tarafları düşmanlarla çevrilidir. Ve kendilerince hedef olarak belledikleri davaları için şehit olmaya hazırdırlar.
26. Yakın tarihte, Farslıların zayıflığına bağlı olarak kuzey’den Ruslar, Hindistan’dan ise İngilizler içlere sokulup İran’a egemen olmuştur. İran belki Çin gibi hiçbir zaman sömürge olmadı, ama siyasi ve ekonomik ömrünün büyük bölümünü İranlıları öfkelendiren yarı-sömürge statüsünde geçti. Bunun tipik örneği İngiliz tüccarlara tütün konusunda tekel yetkisi veren 1890 tarihli antlaşmadır. Ancak müslüman din adamları buna karşı kitleleri harekete geçirdiler ve bu antlaşma yürürlükten kalktı.
27. 1906-1907 Anayasa devrimi İran’a ilk anayasayı ve ilk seçilmiş meclisi getirmiştir.
28. Anayasa ve tütün imtiyazı gibi konulardaki mücadeleler monarşiden nefret eden liberaller ile monarşiden hoşlanmayan ve İslamın daha etkin olmasını isteyen din adamlarını bir araya getirmiştir. Bu birliktelik 1979’da Şah’ı devirmiştir. Şimdi ise bu iki kanat İran’ın geleceği için birbirlerini yemektedir.
29. İran’da 1907 yılında yeni bir Şah tahta çıkmış ve bu Şah, Rusya’da eğitilmiş muhafız alayı Cossack aracılığıyla meclisi kapatmıştır. Kitle protestoları 1909’da Şah’ı Rusya’ya kaçırtmıştır. Şah 1911’de geri dönmeye çalışmış, ama Ruslar Tahran’ı işgal edince geri gönderilmiştir.
30. 1907’de tahta çıkan Şah zaten etkisizdi. Çünkü 1907 tarihli İngiliz-Rus antlaşması kuzeyde Rus, güneyde ise İngiliz etki alanı olmak üzere İran’ı ikiye bölmüştü.
31. İran’da, 1921 yılında cahil bir süvari subayı olan ve Cossack Tugayı’nın komutanı olan Rıza Han iktidarı ele geçirmiş, 1925 yılında ise kendisine şah tacı taktırtmıştır.                                            
32. Kısa ömürlü(1925-1979) Pehlevi hanedanı’nın kurucusu, milliyetçi Rıza Han, İslam öncesi döneme gönderme yapan ‘Pehlevi’ soyadını aldı ve ülkesinin Hint-Avrupa kökenlerini gösteren ‘Aryan’ kelimesinden mülhem ‘İran’ı ülkenin resmi adı yaptı.
33. Rıza Han’ın, Şah Rıza olması yavaş ama istikrarlı bir süreç içinde gelişmiştir. Şah Rıza milliyetçi bir kişilik olarak güçlü bir ordunun ülke bağımsızlığının garantisi olduğunu biliyordu. Bu bakımdan Şah Rıza, jandarma ve kazak güçleri olmak üzere iki bölümden oluşan orduyu birleştirerek kendi kontrolü altına almış, 1921 yılında da askeri bir darbe ile sıkı yönetim ilan etmiştir.
34. İran’da, antik Pers Zerdüşt din adamları ırksal saflık vaazları bile veriyorlardı.
35. Atatürk gibi Rıza Şah da ülkesini modernleştirmek istiyordu. Bunda başarılı olduğu da söylenebilir. Modernleşme uğruna etkili bir ordu kuran Şah, bu ordu ile kabileleri bastırıp İran’ı birleştirmiştir.
36. Rıza Şah batı tarzı kamu hizmeti ve ulusal bir banka kurdu. Geleneksel islami mahkemelerin yerine batılı sivil mahkemeleri hayata geçirdi. Hatta 1935’de İran’ın ilk batı tarzı üniversite’sini açtı.
37. Rıza Şah döneminde, devlet kontrollü ekonomi ve petrol gelirleri sayesinde İran ekonomisi büyüdü.
38. Rıza Şah, Atatürk gibi vatandaşlarından batılı gibi giyinmelerini ve kadınların peçe takmamasını istedi. Tüm bunlara karşın, Rıza Şah basını ve meclisi boyundurluğu altına aldı. Sıkıntı çıkaranlar ve muhalifler hapislerde çürüdü. Rıza Şah aslında modernleştirici bir tirandı.        
39. Atatürk de, Rıza Şah da ülkelerini tepeden modernleştirmeye çalışmıştır.
40. Rıza Şah da, Atatürk de milliyetçi subaylar ve müslümandılar, fakat seküler bir tarzları vardı. İkisi de cami ve devleti ayırmak istemiştir. Ekonomi anlayışları da benzer olan bu iki lider devletçi görüşe sahipti.
41. Atatürk de, Rıza Şah da eğitimi ilerletmiş, kadının statüsü ve batılı giyim tarzını yerleştirmişlerdir. Bu politikaları nedeniyle iki lider de ülkelerindeki müslüman din adamlarının öncülük ettiği geleneksel muhalefeti ayağa kaldırmıştır.
42. Atatürk ve Rıza Şah’ın farkı ise şuydu: Atatürk Osmanlı monarşisini sona erdirmiş ve cumhuriyetçi bir hükümeti desteklemiştir. Reformlarını ise kendisine muhalefet eden meclisden parça parça geçirmiştir. Rıza Şah ise cumhuriyetçiliği ve meclis işlerini karmaşık bularak reddetmiş ve idare etmesi zor olan ülkesini modernleştirmek için otoriteryen bir monarşi inşa etmiştir.
43. Türkiye, Atatürk’den beri çok fazla sıkıntı yaşamasına rağmen devrimlerle parçalanmamıştır. Çünkü Atatürk bir takım siyasi kurumlar inşa ederken, Pehlevi Şahları bu tür siyasal kurumlar kurmaya yanaşmamıştır.
44. M.B.Beheshti’ye göre, Şah Rıza uyguladığı birçok ıslahatı Atatürk’den esinlenerek yapmıştır. Şah Rıza’nın yaptığı tüm yenilikler 1-2 sene önce Türkiye’de uygulananların aynısı idi.
45. II. Paylaşım Savaşı’nda da Ruslar yine İran’ın kuzeyini, İngilizlerse İran’ın güneyini ele geçirmiştir. Bunu yaparken, savaşın sona ermesinden itibaren 6 ay içinde geri çekilecekleri konusunda anlaştılar.
46. II. Paylaşım Savaşı’nda Hitler’e eğilim sergileyen Rıza Şah İngilizler tarafından 1941’de Güney Afrika’ya sürüldü ve 3 yıl sonra orada öldü.
47. İran’da İkinci Pehlevi Dönemi 1942 yılında Şah Rıza’nın oğlu Muhammed Rıza Şah’ın tahta oturması ile başlamış ve yaklaşık 37 yıl,yani 1979’a kadar sürmüştür. İkinci Pehlevi döneminin başlaması ve Dr. Musaddık’ın bir askeri darbe ile devrilmesine kadar geçen süre, İran tarihinin siyasal özgürlükler açısından en demokratik ve çoğulcu dönemi olmuştur. Başbakan Musaddık Milliyetçilere yaslanırken, Muhammed Rıza Şah yabancı güçlere sırtını dayamış vaziyetteydi. Buna kimileri ‘ikili hakimiyet’ dönemi demiştir.
48. 1945’de ABD ve İngiltere İran’ı terk ederken, Sovyetler İran topraklarından geri çekilmedi. Bazısına göre daha önce kendi aralarında yaptıkları anlaşmaya aykırı olan bu durum Soğuk Savaş’ın da başlangıcıdır.
49. Stalin, Azerbaycan’ın İran’ın kuzeyindeki Azerilerle birleşme hakkının bulunduğunu ileri sürdü. Ve Sovyet birliklerini geri çekmek istemedi. Stalin böylelikle bu bölgede kukla yönetimler kurdu. Bu komünist Azeri ve Kürt yönetimleri Stalin’e bağlıydı.
50. Stalin’in birliklerini İran’ın Kuzeyinden çekmesi için dönemin ABD başkanı Truman sert açıklamalar yapmış, İran başbakanı da Stalin’ petrol vaad edince Stalin birliklerini geri çekmiştir. Ancak bu çekilmeden sonra petrol işi İranlılar tarafından iptal edilmiştir.                         
51. İran’ın 20. yy’daki tarihinin büyük bölümünü petrol’ün belirlediğini söyleyebiliriz.
52. Büyük petrol yataklarının ilk olarak 1908’de İran’da bulunduğunu söyleyebiliriz. Bu petrol bir İngiliz imtiyazı olan Anglo-Persian petrol şirketi adı altında geliştirilmiştir. İran çıkarılan petrolden az bir pay elde ediyordu ve İranlılar kendi kurallarına göre işleyen içlerindeki bu yabancı şirketten nefret etmeye başlamışlardı.                                            
53. Oğul Pehlevi de 1953’de İran’dan kaçmıştır. Bunun üzerine İngilizler ABD başkanından yardım istemiştir. ABD başkanı Eisenhower ise CIA’e Tahran yönetimini ‘istikrarsızlaştırma’ görevini vermiştir. CIA’den Kermit Roosvelt 1 milyon $ ile bir ‘ayak takımı’ tutmuş, İran başbakanı Musaddık kovulmuş ve Şah ülkeye geri getirilmişt.
54. Şah Rıza Pehlevi’nin oğlu Şah Muhammed Rıza Pehlevi de tıpkı babası gibi modernleştirici bir tirandı.
55. Oğul Pehlevi döneminde ABD ile de mükemmel ilişkiler kurulmuştu. Başkan Nixon Şah’a çok büyük destekler verdi. Başkan Şah’ın para, teknoloji ve askeri teçhizat ihtiyacını karşıladı. 100 bin İran’lı öğrenci ABD üniversitelerinden kabul aldı. 45 bin ABD’li iş adamı İranla karlı iş sözleşmeleri yaptı.
56. Şah batı eğitimi almış anti-komünist biriydi. İran’ı hızla modernleştiriyordu. Nixon döneminde ABD İran’a her türlü silahı sattı. Ancak Şah bir tirandı ve gizli polis örgütü SAVAK ile ülkesini yönetiyordu. İran’da devrim patlayınca İranlıların Şah’a karşı gerçek duyguları da açığa çıkmış oldu.                    
57. 1973 yılında Arap-İsrail Savaşı sırasında dünyanın her yerindeki petrol üreticileri petrol fiyatlarını arttırmak ve petrol çıkarma işini yabancı şirketlerin elinden almak için fırsat elde ettiler. OPEC’in içersinde yer alan İran Şah’ı her iki politikayı da neşe içinde uyguladı.
58. OPEC’in söz konusu girişimi sayesinde dünya petrol fiyatları 4’e katlandı. Eline muazzam paralar geçen Şah ise devasa projelerle işi çılgınlığa vardırdı.
59. Şah İran’ın petro gelirlerini İran halkı için değil, İran devleti ve ordusunun ihtişamı için harcadı.
60. Bugün Basra Körfezi’ne komşu olan ülkeler dünyadaki ‘bilinen’ petrol rezervlerinin 2/3’üne sahiptir.
61. Şahın yarattığı zenginlik bir çatlama meydana getirdi. Şah eğitimi yükseltti ama eğitimli İranlılar bir o oranda Şah’ın tiranlığını gözlemleyebildiler.
62. Oğul Pehlevi döneminde bazı insanlar hızla zenginleşti ama çoğunluk yoksul kaldı. Rüşvet aldı başını gitti. Kitleler şehirlere akın etti ve oralarda kendilerine yakın buldukları tek yer olan camilere yöneldiler.
63. Baba-oğul Pehlevilerin başlattığı alelacele modernleşme müslüman din adamlarının kendilerine cephe almasına yol açmıştı.
64. Şah, İran’da İslamın geleneksel kültürünü bozmakla kalmadı, ayrıca dini vakıfların arazilerine de el koyarak onları köylülere dağıttı.
65. İran’da mollalar alkol ve seks nedeniyle Amerikan kültür istilasından nefret ediyorlardı. Şah’n GSYİH’ın %17.5’ine tekabül eden dev askeri harcamaları da israf olarak değerlendiriliyordu.Fransız düşünür Tocquecille’nin dediği gibi, ekonomik büyüme devrimi hızlandırır…
66. İran’ın dini otoritelerinden Ayetullah Humeyni Şah’ı eleştirince onun gazabına uğradı. Humeyni önce Irak’a sürüldü, daha sonra Irak’ı terk etmeye zorlandı. Fransa ise Humeyni’nin Pariste yaşamasına izin verdi.
67. Humeyni Pariste iken konuşmaları İran’da telefonla kasetlere aktarılıyor, sonra çoğaltılarak ülke çapındaki camilerde dinletiliyordu. Ucuz fiyatlara satılan bu kasetler Şah’ın devrilmesine katkıda bulunmuş, altyapı hazırlamıştır.
68. İran’da 1970’lere gelindiğinde problemler ayyuka çıktı. Şah’ın uçuk projeleri İran’ı borçlu bir ülke haline getirdi. Bu durum hem laikleri, hem de İslami kesimi rahatsız etti. ABD Başkanı Jimmy Carter insan haklarını bir dış politika hedefi getirince İran da doğal olarak ABD’nin eleştiri odağı olmaya başladı.
69. Şah’ın koltuğu sallanmaya başlayınca İran devleti kontrolü gevşetmeye karar verdi. Ama kendi kötü yönetim yöntemlerini düzeltmekle Tocqueville’nin bahsettiği hataya düştü. Başkan Carter’ın Şahı desteklemeye devam etmesi ise nefret edilen bir tiranla ABD başkanını aynı kefeye sokmuş oldu.
70. 1978’de Şah kanserden ölmek üzereydi ve dev gösterilerle karşı karşıyaydı. Göstericilerin üzerine ateş edilemsi ise olaylara tuz biber ekti. Tıpkı antik Pers oyunu santrançtaki gibi 16 Ocak 1979’da Şah ‘mat’ oldu. Ve son Pehlevi İran’ı terk etti.
71. İran’ın 2500 yıllık monarşisi, Humeyni güçlerinin kontrol ettiği ve sonucunda İran İslam Cumhuriyetinin anayasasını ortaya çıkaran 1979 tarihli bir referandum ile sona erdi.
72. Bugün İran’da biri önce gelen bir dini şahsiyet ve diğeri de standart bir devlet başkanı olmak üzere iki lider vardır. Gerçek iktidarı ise dini lider kullanmaktadır… İran’ın yürütme erkinin yapılanması aşağıdaki gibidir:
73. İran’da siyasi iktidarın temeli ‘Velayet-i Fakih’tir. Fakih, ömür boyu görevde kalır. Manevi rehber ve en üstün lider olarak bilinen Fakih, Kuranı ve diğer dini kaynakları hem dini hem de dinle ilgisi olmayan konularda karar vermek üzere kullanabilmektedir.
74. İlk Fakih olan Humeyni 1989’da öldü. Yerine geçecek olan halefi belirleyen ise en bilgili İslam hukukçusu oldukları kabul edilen ve her 8 yılda bir yenilenen 86 din adamından oluşan ‘Uzmanlar Meclisi’dir.
75. Uzmanlar Meclisi, 1989’da Ayetullah makamının bir altındaki derece olan Huccetullah konumundaki Ali Hamaneyi Fakih olarak seçmiştir. Hamaney, Humeyni gibi karizmatik ve İslami otorite sahibi değildir. Ancak muktedir olarak tüm atamaları yapmaktadır. Savaş ilan etme yetkisi vardır. Dahası yargıyı, orduyu, istihbaratı, basın ve yayın organlarını o kontrol eder. Devlet başkanın’dan güçlüdür ve reformları da engelleyebilmektedir.
76. İran’da merkezi iktidar organları yasama, yürütme ve yargıya ilaveten, Uzmanlar Meclisi ve Önderlik Makamı’ndan oluşur. Meclis-i Hubregan-e Rahbari denen Uzmanlar Meclisi ilk olarak 1982’de kurulmuştur. Meclis’in amacı Humeyni’nin ölümünden sonra yerine geçecek kişiyi tayin etmektir. Uzmanlar Meclisi’nin üyeleri halk tarafından 8 yıllığına seçilmektedir. Bu meclis önderliği seçebildiği gibi, azil de edebilmektedir. Azil edilme şartları İran Anayasası’nın 111. maddesi’nde sayılmıştır.
77. İran’da dört yıllık süre için seçilen 290 kadar milletvekilinden oluşan tek kamaralı bir yasama organı vardır. Buna İslami Danışma Meclisi denir.  Bu mecliste tek-üyeli bölge sistemi kullanılmaktadır. İran, aşağı-yukarı 265 seçim çevresine bölünmüştür. Ve 16 yaş üzerindeki her İranlı oy kullanabilmektedir. 
78. İran’da Meclis’in sandalyelerinin çoğunluğu Müslümanlara ayrılmıştır. Kalan sandalyeler ise Müslüman olmayan milletvekilleri için ayrılmıştır: Süryani Hıristiyanlar, Yahudiler ve Zerdüştlerin her biri için 5, Ermeni Hıristiyanlar için 2 sandalye ayrılmıştır. Bahailerin ise sandalye hakkı yoktur. Tehlikeli birer kafir olarak görülen ve İran’ın en büyük azınlık dininin mensupları olan 300.000 civarındaki Bahailer bugün İran’da sert muamelelere maruz kalmaktadır.
79. İran Meclisi’nde Parlamento başkanlığı önemli bir görevdir. Milletvekillerinin dokunulmazlıkları vardır, buna rağmen İran’ın muhafazakar yargısı reform çağrıları yapan milletvekillerini hapsedebilmektedir.
80. İran’da milletvekili olabilmek için Muhafızlar Konseyi’nin onayından geçmek gerekmektedir. Bu konsey, eleştirel davranma potansiyeli yüksek binlerce adayı seçimlerden saf dışı etmektedir. Bu yüzden İran’da liberallerin seçime girmek yönünden bir şansları pek kalmamaktadır. 
81. Muhafızlar Konseyi ilginçtir. Bu organ hem bir üst meclis, hem bir yüksek mahkeme, hem bir seçim komisyonu, hem de bir dini enginizisyon hüviyetindedir. Ve bu haliyle İran Meclisi’nden daha güçlüdür. Bu konseyin 12 üyesi 6 yıl görev yapmakta ve bu sayının  yarısı da her üç yılda bir değişmektedir. Bu organın 6 üyesi Fakih tarafından, diğer 6 üyesi de İran’ın yüksek mahkemesi olan Yüksek Adalet Konseyi tarafından atanmaktadır.
82. Muhafızlar Konseyi, İslamın ilkelerinin ihlal edilmesini önlemek için Meclis’e gelen her tasarıyı incelemektedir. Çoğunluk(2/3) olumlu beyanda bulunursa tasarı Meclise gönderilir. Konseyin onayını almayan bir tasarı fiilen veto edilmiş sayılır. Reform amacındaki bütün tasarılar bu şekilde engellenmektedir. 
83. İran Meclisi ile Muhafızlar Konseyi arasındaki ihtilafları çözmek için Fakih tarafından atanan Çözüm Konseyi ise adeta başka bir yasama organı durumundadır. 2005’de bu konseye devlet başkanını denetlemek için ilave yetkiler tanınmıştır.
84. Muhafızlar Konseyi, İran Meclisi’ne aday olan herkesi incelemekte ve bunları herhangi bir açıklama yapmadan eleme yetkisine de sahiptir. 2002’de İran’ın dini lideri Hatemi ve İran Meclisi, Muhafızlar Konseyi’nin bu yetkisini elinden almaya çalıştı, fakat Konsey buna izin vermedi. Halihazırda, Muhafızlar Konseyi İran’daki sistemi reforme edilmez bir hale getirmektedir. 
85. İran anayasasına göre partiler yasal oluşumlardır, fakat İran Hükümeti partilere izin vermemektedir. Bu yüzden sadece birey olarak adaylar yarışmaktadır. Partiler olmadığı için de İran seçmeni kimin neyi temsil ettiğini net olarak ayırt edememektedir. 
86. İran’ı inceleyen uzmanlar, 4 büyük siyasi gruplaşma, buna ek olarak hizipler ve bireysel bakış açılarının mevcut olduğunu ifade etmektedir. A)Radikaller, İslam Devrimi’nin aşırı destekçileridir. Ve Humeyni’ye sıkı bir şekilde bağlıdırlar. Ekonomik görüşleri sosyalisttir. Bu bakımdan da devlet kontrolünden yanadırlar. Batı’dan nefret etmekte ve kadınların kıyafetlerinde serbestleşmeye şiddetle karşı çıkmaktadırlar. İslami denetim onlar için vazgeçilmez bir boyuttadır. B)Muhafazakarlar, küçük tüccarların ekonomik ihtiyaçlarını dikkate alan bir sistemden ve fanatik olmayan İslami bir yönetimden yanadırlar. Ancak her türlü liberalleşmeye de karşı çıkmaktadırlar. C)Reformcular, ise eğitimli orta sınıf içersinde kümelenmişlerdir. Devletin ekonomik girişimlerinin özelleştirilmesinden, toplum üzerinde daha az İslami denetimden, açık seçimlerden, Muhafızlar Konseyi’nin yetkilerinin budanmasından ve ABD ile diyalogdan yanadırlar. D)Liberaller, İranlı öğrenciler arasında tutulmakta, sivil hak ve demokrasiye vurgu yapmaktadır. Liberaller ayrıca bütünüyle özgür seçimler istemektedir. İslamcılar tarafından sağlanan bütün toplumsal kontrollerin son bulmasını istemektedirler. Ekonomik bakışları ise karmaşıktır. Serbest piyasadan yana olanları olduğu gibi sosyalist görüşe sahip olanları da vardır. Liberaller, Muhafızlar Konseyi tarafından veto edileceklerini bildiklerinden hiçbir şekilde aday olmamaktadırlar. 
87. İran aslında özgür olamayı bekleyen bir potansiyale sahiptir. Ama bunun için önemli kurumsal değişiklikler gerekmektedir. Bunun için İran’ın dini liderinin yetkileri budanmalı ve tümüyle manevi bir lider hüviyetine kavuşturulmalıdır. İkinci olarak da Muhafızlar Konseyi tamamen ilga edilmek zorundadır. İran esasen herhangi bir Körfez ülkesine göre daha büyük bir demokratik potansiyele sahiptir.
88. İran’ın 2005’deki başkanlık seçimlerini sürpriz bir şekilde Tahran’ın popülist belediye başkanı Ahmedinecad kazanmıştır. Bu seçimler demokratik değildi, çünkü Muhafızlar Konseyi liberal ve yeterince İslami olmayan yüzlerce adayı elemiştir. Bu seçime bu yüzden sadece 8 aday girebilmiş, bunlardan bir tanesi de adaylıktan çekilmiştir. 2005 seçimlerini hileli olarak niteleyen pekçok kimse susturulmuştur. İki muhalif gazeteci bu süreçte hapsedilmiştir. 
89. İran’da devlet başkanı Fransız usulü iki turlu bir seçimle belirlenmektedir. İlk turda en fazla oyu alan iki kişi ikinci bir turlamada yarışmaktadır. 2005’deki seçimlerde Rafsancani, Ahmedinecad’a üstünlük sağlamasına rağmen, ikinci turda Ahmedinecad, Rafsancani’yi ikiye katlamıştır. Bu seçimlere katılım oranı %60 olarak açıklanmıştır ki, bu oran 1997’deki %80’lerden düşüktür. Pek çok liberal İranlı’nın 2005 seçimlerinde oy kullanmadığını da söylemekte yarar var…      
90. Rafsancani’nin Ahmedinecad karşısında kaybetmesinin nedenleri vardır. İlk olarak kendi ağırlığına ve tecrübesine dayanarak soğuk bir kampanya yürütmüştür. Rafsancani’nin hem kendisi hem de ailesi yeterince zenginlerdi. Ahmedinecad ise mütevazi yaşayan, belediye başkanlığı döneminde Tahran’ın yoksullarını gözeten halktan biri imajına sahipti. İran’ın dini bir rütbesi bulunmayan ilk devlet başkanı Ahmedinecad mühendis kökenli bir adaydı. Bazı İranlılar, İrandaki yozlaşmış durumu protesto etmek için Ahmedinecad’a oy vermiştir.
91. Hiçbir liberalin seçimlere girmesine izin verilmediği için, İranlılar çoğu zaman protesto amacıyla kazanma şansı en az olan adaya yönelmektedir. 
92. Dini açıdan fanatik, ekonomik açıdan popülist olan Ahmedinecad rüşvetçi pek çok memuru görevinden uzaklaştırmıştır. Bu durum İran’daki kurulu düzen muhafızlarını sinirlendirmiştir.
93. İranlıların çoğu geleneksel kültürlerinin Batı kültürü tarafından yok edilmesini istememektedir. Üçündü Dünya’nın ülkelerinde insanlar çoğu zaman modernleşmeyi ister, ama bunu Batılılar gibi değil, kendi usulleri, kendi değerleri ve kendi dinlerine dayanarak yapmak isterler. 
94. 1979 devriminin arkasında iki itici güç vardı: demokrasi isteyen laik entellektüleller ve teokrasi isteyen islamcılar. Küçük bir azınlık olan laik demokratlar, Şah’ı devirmede etkili bir araç olarak gördükleri İslamcılarla eşit ve etkili bir ortaklık kuracaklarına inandılar. Ama daha iyi örgütlenmiş ve ne istediklerini daha iyi bilen İslamcılar, laik demokratları kullandılar ve daha sonra bir kenara attılar. Hatta bazılarını öldürdüler. Laiklerin birçoğu başka ülkelere kaçmak zorunda kaldı.
95. İranlıların sadece küçük bir kısmı fanatik Müslümandır. Hatta çoğu köktenci İranlı bile fanatik olarak nitelenemez. 
96. İran rejiminin kitle propagandası ABD’yi ‘şeytan’ olarak resmetmektedir. Ancak rejimin propagandası ile sıradan yurttaşların kanaatlerini birbirlerine karıştırmamak gerekir. İran’da kabuğuna çekilmiş, ortaya çıkacağı günü bekleyen çok büyük liberal bir kitle de vardır.
97. İranlılar Arapları sevmezler ve onları kültürel olarak aşağı görürler. İranlılar, Şiiliği benimsemek suretiyle, çoğunluğu Sünni olan komşularından farklılaşabilmişlerdir. İranlılar kendileri Müslüman olarak görür, ama bu diğer ülkelerin Müslüman halkları gibi oldukları anlamına gelmez. Bu bakımdan İran Müslümanlığı’nın hemen altında yatan şey, İslam’dan önce 1000 yıl sürmüş olan, İranlıların antik uygarlığını yücelten Pers Milliyetçiliği’dir.
98. İran ve Irak arasında 1980-1988 arasında yaşanan uzun ve dehşetli savaş, İran rejiminin Fars milliyetçisi özelliklerini öne çıkartmıştır. 
99. İran’da sertlik yanlısı mahkemeler, özellikle de Devrim Mahkemesi, her yıl liberal gazeteleri kapatmakta ve onların web sitelerini engellemektedir. 2000 ila 4000 arasındaki İranlı editör, yazar, profesör, öğrenci lideri ve siyasetçi hapistedir. Bunların bazıları Irak savaşında ve 1979 Devrimi’nde çarpışmış insanlardır. 
100. Kasım 1979’da Tahran’daki ABD Büyükelçiliği militan öğrenciler tarafından işgal edilmiştir. Bu işgal ile 52 Amerikalı görevli 444 gün boyunca rehin tutulmuştur. Bu olay diplomasi hukukundaki her kuralın tam anlamıyla bir ihlaliydi. Tahran yönetimi bu rehineleri Ronald Reagen törenle göreve başladığı sırada bıraktı. 
101. Körfezin güney kısıyınsaki Arap Krallıklarından farklı olarak, İranlı kadınlar otomobil kullanırlar, okula giderler, ev dışında çalışırlar ve siyasete katılırlar. Fakat buna rağmen İran’da bile kılık-kıyafet, erkeklerle temas ve seyahat konusunda katı sınırlamalar vardır. Bazı Müslüman ülkelerde bulunan, kadının toplum hayatından çekilmesi, peçe, kadın sünneti gibi adetler İslam öncesi geleneklerdir. Dolayısıyla Müslüman feministler, Kurani olmayan bu yaklaşımların saf dışı edilebileceğini öne sürmektedirler. 
102. İran’da en güçlü ve en tehlikeli muhafazakar güç Pasdaran denilen İslami Devrim Muhafızlarıdır. Bu oluşum 1979’da Humeyni’yi desteklemek için kurulmuş ve Irak savaşında büyük kayıplar vermiştir. Şu anda 150.000 kadar Pasdaran vardır.  Ve bunlar Hitler dönemindeki SS’lere epeyce benzer biçimde, düzenli ordudan farklı bir konumda ve ondan üst düzeydedir. Pasdaranlar en iyi silahlara sahiptirler. Savunma ve istihbarat bakanlıklarına egemendirler. Ve İran’ın nükleer bomba programına nezaret etmektedirler.
103. İran seçimlerinde hiç kimse muhalif bir programla seçim yarışına katılamamaktadır. Her aday İslami devrimin en az bir versiyonunu destekliyor görünmektedir. İran’da doğrudan muhalefet insan sağlığı açısından tehlikeli olabilir. Bu bakımdan gruplar arasında ortaya çıkan farklılıklar nüans düzeyindedir.
104. Daha önceleri İran Şahı’nı devirmek için İslamcılarla hareket eden, Mücahidin-i Halk gibi bazı Marksist türden devrimciler, şimdi İslamcıları devirmek için uğraşmaktadır. Devrimden sonra 10.000 kadar Mücahidin Humeyni güçleri tarafından idam edildiği sanılmaktadır. Bunlardan hayatta kalanlar ise Saddam Hüseyin tarafından desteklenmiştir. Bu bakımdan Mücahidin İranlılar arasında pek sevilmez.
105. Şia İslamı’nın en kıymetli şahsiyetlerinden biri olan Büyük Ayetullah Hüseyin Ali Muntazari(2009’da ölmüştür) de dahil olmak üzere, rejimi en sert biçimde eleştirenlerden bir kısmı 1979 devrimi sırasında lider konumundaydı. Ve şimdi baskıyı reddettikleri ve reform istedikleri için kutsal Kum şehrinde ev hapsinde tutulmaktadırlar. Muntazari, ya İranlılara özgürlük verilip özgür seçimlere geçileceğini, ya da İran halkının bir başka devrimle ayağa kalkacağını söylemiştir. Şirin Abadi gibi kimi ‘Nobel’li muhalifler ise kadınlara ayrımcılık yapılmaması gerektiğini savunmaktadır. Bu İranlı kadınların da savunduğu bir görüştür. Esasında İran, İslami feminizm hareketinin doğum yeri olabilir.
106. Mollalar, sözde Şah’ın ve onun taraftarlarının servetini yeniden dağıtmak için kurulmuş olan bir tür vakıf hüviyetindeki ‘bonyad’ları yönetmektedirler. Bu bonyadlar şu anda milyarlarca doları ve İran sanayisinin büyük bölümünü kontorlü altında tutmaktadır. Bu kuruluşların herkesin adına, yani bir tür İslami sosyalizm maksadı ile işletildiği kabul edilmektedir. Fakat pratikte  bu oluşumlar kendi mollalarını zengin, güçlü ve yozlaşmış bir hale getirmiştir. Kontrol ettikleri sanayileri de çok kötü bir biçimde yönetmektedirler.
107. İran’da bugün toplam petrol gelirlerinde artış olmasına rağmen, kişi başına GSYİH, 1979 önsecindeki seviyesini zar zor yakalayabilmiştir. Bu bakımdan eğer petrol fiyatları düşmeye başlarsa İran’ın başı fazlasıyla ağrıyabilir.
108. Bugün İran’da işsizlik ve yoksulluk Şah dönemindekinden daha da kötüdür. İran’da ücretler öyle düşüktür ki, insanlar ihtiyaçlarını karşılayabilmek için 2-3 iş yapmak zorunda kalmaktadır. Pek çok iş Rusya’da olduğu gibi kayıtdışıdır. En iyiser rakamlara göre İran’da 3 milyon kadar işsiz bulunmakta ve 2011’de bu rakamın 5 milyon kişiye ulaşması beklenmektedir. 
109. İslam Devrimi, Şah döneminin devletçi ekonomi politikasını ortadan kaldırmamıştır. İran ekonomisinin %60’ını halen devlet kontrol etmektedir. Geriye kalan %10-20’lik dilimi ise bonyadlar elde tutmaktadır. Bu bakımdan İran ekonomisinin sadece %20’si özel sektörün elindedir. Yabancı yatırımları mümkündür, ancak çok sayıdaki sınırlama ve düzenleme nedeniyle yabancı yatırımcılar İran’a girmeye çekinmektedir. Yatırım yapmak isteyenlerin rüşvet ödemek zorunda kalması da cabası… İran’ın bugün bütçe gelirlerinin %80’i petrol ihracatından elde edilen paralardan oluşmaktadır. 1977’de İran uluslararası ticarette %3 pay sahibi idi, günümüzde ise bu pay %2’ye düşmüş ve önümüzdeki 10 yıl içersinde de %1’e gerileyeceği tahmininde bulunulmuştur.
110. Bugün İran’da kadınların kara çarşaf giyinmesi gibi bir zorunluluk yoktur. Bir
     kadının makyajsız olması ve mütevazi giyinmesi şartıyla dilediği gibi giyinme hakkı vardır. Ancak saçların gözükmemesi tembih edilmekte, bazı İranlı kadınlarsa bunu protesto etmek amacıyla bir tutam saçı başörtüsünden görünecek şekilde dışarda tutmaktadırlar. Buna rağmen İranlı kadınlar, İslami komite denen ahlak polisleri tarafından sokakta durdurulup evlerine ya da hapse gönderilebilirler. Eğlenen insanlar ‘basij’ adlı milisler tarafından dövülebilmektedir. Bunlar gönüllü ekiplerdir ve şehirli-eğitimli İranlıları rejimden fazlasıyla soğutmuşlardır.
111. İran’da İslami Devrim gerçekleşince, İran Irak’ın güneyindeki nüfusun %60’ını oluşturan Şiilere yakın ilgi gösterdi. Humeyni taraftarları İran’ı ele geçirince Irak Şiilerini de İslami Devrim’e katılmaya çağırdılar. Şu anda bile İran silahları, ajanları ve parası, Şiileri ikinci bir İslam cumhuriyeti kurmaya teşvik ederek, Irak içersinde serbestçe faaliyet göstermektedir.
112. Şiiler her nerede ise İran orada diyebiliriz. Lübnan, Kuveyt, Bahreyn ve Suudi Arabistan İran’ın operasyonel sahaları konumundadır.
113. İran, kutsal toprakları kirlettiğini düşündüğü İsrail’in yok edilmesinde öncü bir rolü olması gerektiğini düşünmektedir. Bugün İran, İsrail’in kuzey sınırını taciz eden Lübnan’daki Hizbullah’ı desteklemektedir. Oysa ki, Şah döneminde İran ve İsrail arasında sıkı ilişkiler vardı. İran petrolünün çoğunu İsraile bile satmaktaydı.
114. İran bugün kendini hızla yalnızlaştırmıştır. Sadece ABD ile arasını açmakla kalmamış, Körfez’deki Sünni yönetimleri ve Afganistanı da kendisine cephe aldırmıştır. İran’ın yalnız kalması ekonomik büyümesine zarar vermekte ve parasal gücünün yetmeyeceği bir orduyu sürekli beslemesini gerektirmektedir.
115. İran ile ABD arasında ciddi gerilimler yaşanmıştır. 1988’de bir ABD destroyeri, İran yolcu uçaklarından bir tanesini savaş uçağı zannederek(!) füzeyle ateş ederek vurmuş ve içindeki 290 kişinin tümünü öldürmüştür.
116. Ne kadar haksız dağıtım söz konusu olsa da, Şah döneminde hiç olmazsa ekonomik büyüme ve modernleşme söz konusuydu. Şimdiyse İran’de ekonomik gerileme ve işsizlik söz konusudur. Çoğu İranlı yoksul bir hayat sürmekte, Bonyadlardan sorumlu kimi mollalar ve hısımları ise rahat bir hayat yaşamaktadır.  
117. Tahran yine de izolasyondan kurtulmak için ticari konuları da kullanmaktadır. Bu bakımdan İranı bütünüyle içine kapanık bir ülke olarak değerlendirmek yanlıştır. İran bugün Rusya’dan nükleer teknoloji satın almakta, Hindistan’a gaz boru hattı inşa etmekte ve Çin’e petrol satmaktadır.
118. İran’ın İslami yönetim yapısı ve anlayışı İranı pek çok alanda zor durumda da bırakabilmektedir. 1989’da Humeyni, sapkın bir Müslüman ve Hint kökenli bir İngiliz yazar olarak tanımlanan Salman Rüşdi’nin idam edilesini emreden bir fetva yayınladı. Rüşdi, dindar Müslümanlara fazlasıyla hakaret ettiği ‘Şeytan Ayetleri’ni yayınlamıştı. Bu kitap Hz. Muhammed’in hayatına ilişkin olarak fantazi dolu metinler içeriyordu. Bu kitap üzerine İran’daki bir vakıf Salman Rüşdi’nin öldürülmesi için 1 milyon $’lık bir ödül bile ortaya koymuş ve bunu daha sonra 2.8 milyon $’a bile yükseltmiştir. Bu durumdan ötürü Salman Rüşdi yıllarca saklanarak yaşamak zorunda kalmıştır. Humeyni’nin bu fetvası İran’ın Avrupa ile olan ilişkilerini bile bozmuştur. Humeyni söz konusu bu fetvasından bir kaç ay sonra ölmüştür. Tahran yönetimi, bu idam fetvasının Humeyni’nin ölümü ile kendi kendine düşmüş olduğunu söylemektedir. Buna rağmen söz konusu fetva halen İran’ın diğer ülkelerle olan ilişkilerine zarar verebilmektedir.

*Bu yazı, Michael G. Roskin’in ‘Countries and Concepts-Politics, Geography, Culture’ adlı kitabı ile Birgül Ayman Güler’in danışmanlığını yaptığı Tahereh Ahin’in ”İran İslam Cumhuriyetinde Kamu Yönetimi” adlı doktora tezinden faydalanılarak vücuda getirilmiştir.

Daha fazla oku

1. Ülkenin eski adı ‘Rio de la Plata Birleşik Devletleri’dir(Estados Unidos del Rio de la Plata).
2. Arjantin’in başkenti Buenos Aires’dir. Bu kentin 3.1 milyon kadar nüfusu vardır. Arjantin’in diğer önemli şehirleri şu şekilde sıralanabilir: Bir sanayi kenti olan 1.15 milyon civarında nüfusa sahip Cordoba ve bir  o kadar nüfusa sahip bir liman kenti olan Rosario’dur.
3. Arjantin’in yüzölçümü’nün 3.7 milyon km2 civarında olduğunu görüyoruz, ki bu alan Türkiye’nin 5 katına denk düşmektedir. Nüfus ise 2007 yılı itibariyle 40.5 milyon kadardır. 
4. Ülke Brezilya’dan sonra Güney Amerika’nın en büyük ülkesidir.
5. Arjantin dünyanın güney kısmında yer aldığı için iklimleri ters yaşamaktadır. Yani buralarda yaz aylarına denk düşen zamanlar orada kışa denk düşmektedir. Aralık, Ocak ve Şubat ayları yaz dönemine denk gelmekte; Haziran, Temmuz ve Ağustos ayları ise en soğuk dönemlere denk düşmektedir. Arjantin Ant Dağları sayesinde Şili’den ayrılmaktadır.
6. Ülke uzun zamandan beri Malvinas(Falkland) Adaları üzerinde hak iddia etmektedir. 19.yy’dan beri bu mücadelesini sürdüren Arjantin’e çok yakın olan bu adalar ülkenin kuzeydoğusu’nda yer almaktadır.
7. Falkland Adaları 1592’de İspanyol toprağı olarak ilan edilmiş, ancak daha sonra pek çok defa el değiştirmiştir. Falkland Adalarını Fransızlar 1763 yılında, İngilizler 1765 yılında, İspanyollar 1777 yılında, Arjantin 1820 yılında ve tekrar İngilizler 1833 yılında ele geçirmiştir.
8. Falkland Adaları en son 1982’de Arjantin tarafından kısa süreliğine işgal edilmesine rağmen İngiltere askeri gücüyle müdahale ederek adaları geri almıştır.
9. Arjantin’de demir yolları yaygınlık açısından, tıpkı ülkemizde olduğu gibi karayollarının oldukça gerisindedir. Son verilere göre ülkemizin 5 katı olan bu devasa ülkenin 35 bin km kadar demiryolu ağı vardır.
10. Arjantin’in nüfusu aşağı yukarı %0.90 civarlarında artmaktadır. Bebek ölüm oranları ise çok yüksektir. Canlı doğan her bebekten 15 kadarı ölmektedir.
11. Arjantin bir göçmen ülkesidir. Etnik yapısının içersinde yerliler, Avrupalılar ve Afrikalılar vardır. Arjantin topraklarında yaşayan yerli halkla ilk karışan etnik unsur İspanyollar olmuştur. Bununla beraber ülkede çok büyük bir Fransız ve İtalyan göçmen kitlesi vardır.
12. Arjantin’e Avrupa’dan göçmen olarak gelen halklar çeşitli iş kollarına bölünmüş durumdadır. İrlanda ve Bask bölgesinden gelenlerin çoğu küçükbaş hayvancılık yaparken, Alman ve İtalyan kökenli olanlar tarımsal faaliyetlere ağırlık vermektedir. İngiliz kökenli göçmenlerin ise daha ziyade altyapı yatırımlarına yönelmiş olduklarını görüyoruz.
13. Arjantin’deki mevcut etnik yapıya genel hatlarıyla bakıldığında ülke nüfusunun %97’lik kısmının İspanyol ve İtalyanlardan oluştuğunu ve tüm nüfus içersinde de yerli halkla karışmış olan ‘mestizo’ların 1/3 oranında ağarlığa sahip olduğunu görüyoruz.
14. Ülke’nin dinsel demografik verilerine baktığımızda %92 ile Katolikliğin başat olduğu karşımıza çıkıyor. Geri kalanlar içersinde %2 oranında Protestan, %2 oranında Yahudi bulunup, arta kalan %4 ise kayıtlarda ‘diğer’ olarak geçmektedir.
15. Arjantin topraklarına Osmanlı coğrafyasından da yoğun göçler yaşanmıştır. Özellikle imparatorluk yıkılırken birinci dalga göçmenlerin, İsrail’in kurulduğu 1948 yılından sonra da ikinci dalga göçmenlerin geldiğini görüyoruz. Bu bakımdan kaynaklarda geçen ‘diğer’ tanımlı unsurların Müslümanlar olma olasılığı yüksektir. Yani ülkede müslüman bir azınlık var diyebiliriz.
16. Osmanlı coğrafyasından Güney Amerika ülkelerine göç edenler Osmanlı pasaportu ile seyahat ettiklerinden, bunlara yanlız Arjantin’de değil hemen hemen tüm Güney Amerika’da ‘Los Turcos’ denmektedir.
17. Bilim adamları ve araştırmacılar, Arjantinlileri: ‘kendilerini İngiliz hisseden, İspanyolca konuşan İtalyanlar’ olarak tanımlamaktadır. Arjantinlilerin, Güney Amerika’da yaşamalarına rağmen kendilerini Avrupalı hisseden bir topluluk olduğunu söyleyebiliriz.
18. Arjantin’in ekonomik görüntüsü de iç açıcı olarak nitelenemez. Yıllık enflasyon oranları %8-9 dolaylarında olup, nüfusunun 1/4’ü de yoksulluk sınırının altında yaşamaktadır. SGP’ye göre hesaplanan 523 milyar $’lık milli gelirden kişi başı ortalama 13 bin $ düşmektedir.
19. Arjantin’in en önemli ithalat ve ihracat partnerleri ABD, Şili, Çin ve Almanya’dır.
20. Simon Bolivar Üniveritesi’den emekli Öğretim Üyesi Kaldone G. Nweihed, 2002 yılında El Nacional‘de yayınlanan köşe yazısında ülkeyi şu şekilde betimlemektedir: ”…Bizim Amerika’mızın en zengin, en rahat ve homojen ülkesiydi. Arjantin’i ilk defa 1959 yılında ziyaret ettim. O dönemde Florida Caddesi’nin tamıratında çalışan işçiler, yolun ortasında mangalda et pişiriyor, şarapla öğle yemeği yiyorlardı. Mangaldan yükselen kokular, dondurucu Ağustos soğuğu ile birlikte insanın içine işliyordu. İnsanlar I. Dünya Savaşı döneminde mısırın çok bol olduğunu anlatıyorlardı, öylesine büyük bir bollukmuş ki lokomotifleri mısır koçanlarıyla hareket ettiriyorlarmış.”
21. Arjantin’in tarihçesine baktığımızda Amerika’nın keşfinden sonra İspanyollarca yapılan keşif hareketlerinin etkisini görüyoruz. Bölgeye ilk olarak gelenler Juan Díaz de Solís ve Vicente Yáñez Pinzón adlı kişiler. Ne yazık ki karaya çıktıklarında bölgedeki yerliler tarafından öldürülmüşlerdir.
22. Arjantin’in oluşması, 1816 yılında İspanya’dan bağımsızlığını kazanan kısım ile, daha önce İspanya’dan ayrılmayı başarmış olan Buenos Aires eyaletinin birleşmesi sayesinde olmuştur. Önceleri bu yapının içersinde Uruguay da vardı. Ancak Uruguay daha sonra ayrılarak ayrı bir devlet olmuştur.
23. Dünyanın pek çok yerinde olduğu gibi Arjantin topraklarındaki yönetim arayışları da halkın belli kesimlerini karşı karşıya getirmiştir. Özellikle iktidara talip olan muhafazakar ve liberallerin çekişmesi; Siviller ve askerler arasında meydana gelen anlaşmazlıklar; üniter yapıdan yana olanlarla, federal yapıyı savunanlar sürekli bir uyuşmazlık içersinde bulunmuştur.
24. Arjantin 1976 yılında yaşanan bir darbe ile ordunun yönetimine geçmiştir. Bu darbe yönetimi 1983’de kadar sürmüştür. Ancak daha sonra gelen hükümetler yaşanan ekonomik krizler nedeniyle büyük prestij kaybetmişlerdir.
25. Arjantin’in Anayasa’sı çok eskidir. 1853 yılında yürürlüğe giren anayasa 129 madde oluşmaktadır. Bu anayasada en son 1994 yılında bazı değişiklikler yapılmıştır. Anayasaya baktığımızda Arjantin’in temsil esasına dayanan bir federal bir cumhuriyet olduğunu görüyoruz. Bu yapıda yürütme gücünün en tepesinde cumhurbaşkanı bulunmaktadır.
26. Arjantin’de en yüksek yargı organı dokuz hakim üyesi bulunan Yüce Divan’dır. Bunların tamamı Cumhurbaşkanınca belirlenmekte, atamalarının onayını ise Senato yapmaktadır.
27. Arjantin ‘laik’ bir devlet değildir. Arjantin Anayasası’nın ikinci maddesi ülkenin resmi dinini Katoliklik olarak göstermektedir.
28. Arjantin’in en önemli iç ve dış poltika sorunlarından biri olan Falkland Adaları da, anayasada kendine yer bulmuştur. Bu tür meseleler anayasa’nın geçici maddeler kısmında yer edinmiştir. Halihazırda Arjantin’in 17 adet geçici maddeye sahip bir anayasası vardır.
29. Arjantin Anayasası’nın ilgili maddelerine göre Falkland Adaları sorunu ve bu sorunun çözülüp bu adaların egemenliğinin tümüyle kendine geçmesi Arjantin ulusunun vazgeçilmez ve kalıcı bir amacıdır.
30. Arjantin bir göçmen ülkesidir. Dahası göçmenlere ihtiyacı vardır. Göçmenlerin ülkeye yerleştirilmeleri anayasal olarak teminat altına dahi alınmıştır. Anayasa’nın 20 maddesi’ne göre: ”Yabancılar, ülke sınırları içinde vatandaşların sahip oldukları tüm kişisel haklardan yararlanırlar; üretimlerini, ticaretlerini ya da mesleklerini icra edebilirler, gayrimenkul sahibi olabilirler, bunları satın alabilirler ve satabilirler; kıyılarda ve nehirlerde seyrüsefer hareketleri gerçekleştirebilirler, ibadetlerini serbestçe yerine getirebilirler; yasalara uygun olarak evlenebilirler ve vasiyetname düzenleyebilirler. Bu kişiler Arjantin vatandaşlığına geçmeye zorlanamazlar ve olağandışı vergilere tabi tutulamazlar. Ülkede kesintisiz olarak iki yıl ikamet etmek suretiyle vatandaşlık hakkı kazanırlar; yetkili merciler Cumhuriyet’e yapılan hizmetleri öne sürmek ve belgelemek suretiyle bu süreyi kısaltabilirler.”
31. Arjantin’in anayasasında göçmenlere yönelik bu tür geniş haklar tanınması ülkenin seyrek nüfusu ve geniş alanıyla açıklanabilir. Nitekim, Arjantin ülkemizin 5 katı büyüklükte, lakin yarısı kadar nüfustadır. 1995 verilerine göre km2 başına 12-13 kişinin düştüğü Arjantin, km2’ye 90-100 kişinin düştüğü ülkemize göre çok gerilerdedir. Bu bakımdan ülkesine gelecek yeni insanlara ihtiyacı vardır.
32. Arjantin’de ülkenin yasama organı Ulusal Kongre’dir. Kongre’nin iki kanadından biri olan Ulusal Senato’nun 72, Millet Meclisi’nin ise 257 üyesi vardır.
33. Arjantin’de milletvekilleri halkın temsilcisi olarak kabul edilir ve doğrudan doğruya halk tarafından seçilirler. Seçim çevresi ayarlamasına göre her 100 bin kişiye 1 vekil düşmektedir.
34. Milletvekillerinin görev süresi 4 yıldır. Buna rağmen tüm vekilleri kapsayan bir yasama dönemi yoktur. Yasama faaliyetlerinin sürekliliğinin sağlanması için 2 yılda bir her seçim çevresinde milletvekillerinin yarısı yenilenmektedir.
35. Arjantin Anayasası’na göre 25 yaşını dolduran, en az 4 yıldır Arjantin vatandaşı olanlar milletvekili seçilebilir. Bunun için ikamet edilen eyalette en az 2 yıl yaşamış olmak gerekmektedir.
36. Arjantin Senatosu 72 üyelidir ve bu rakam eyalet sayısına göre bulunmuştur. Arjantin’de 24 tane eyalet vardır ve her eyaletin Senato’ya 3 üye gönderme hakkı vardır. Senato’da eşit şartlarda temsil hakkı Arjantin Anayasa’sında 1994’de yapılan değişiklikle mümkün olmuştur.
37. Senato üyelikleri şu şekilde dağıtılmaktadır: Üyelerden ikisini o bölgede oyların çoğunluğunu elde eden partinin adayları almakta, kalan bir üyeliği ise seçimlerde ikinciliği elde eden parti almaktadır.
38. Senato üyeliği 6 yıl içindir ve milletvekilliği’nde olduğu gibi 2 yılda bir Senato seçimleri yenilenmektedir. Bu yenilenme ile Senato’nun 1/3’ü her iki yılda bir değişmiş olmaktadır.
39. Arjantin’de çeşitli baskı ve çıkar grupları vardır. Tüm demokratik ülkelerde olduğu gibi Arjantin’de de baskı gruplarının hükümet üzerinde etkileri mevcuttur. Özellikle: 1)Arjantin Eczacılar Birliği, 2)Arjantin Sanayi Birliği, 3)Arjantin Kırsal Toplumu, 4)İş Örgütleri, 5)Genel İşçi Konfederasyonu, 6)İşçi Hareketi, 7)Katolik Kilisesi, 8)Öğrenci Birlikleri.. Arjantin’in en etkili baskı gruplarını oluşturmaktadır.
40. Arjantin’de yürütme gücünü Cumhurbaşkanı temsil eder. 28 Ekim 2007 yılında yapılan seçimlerle  devlet eski başkanı Nesto Kirchner’in eşi Cristina Fernández de Kirchner Cumhurbaşkanlığını üstlenmiştir.
41. Bayan Kirchner, 28 Ekim 2007’deki seçimlerde geçerli oyların %45’ini almıştır.
42. Akraba dayanışması’ndan biraz öte, hatta nepotizm’e varan bir durumu Arjantin’de gözlemlemekteyiz. Şöyle ki, cumhurbaşkanı bayan Kirchner’in görümcesi Arjantin kabinesinde Sosyal Gelişim Bakanı olarak yer almaktadır.
43. Arjantin sistemi Türkiye’nin sisteminden farklıdır. Orada cumhurbaşkanı hem devlet hem de hükümet başkanıdır. Bakanlar kurulu üyeleri de cumhurbaşkanı tarafından atanmaktadır. Kabine üyelerinin tamamının icraatlarından cumhurbaşkanı sorumludur.
44. Arjantin’de cumhurbaşkanı ve yardımcısı 4 yıllık bir süre için seçilirler ve bir defaya mahsus olmak üzere tekrardan seçilebilme hakları vardır.
45. Cumhurbaşkanlığı seçiminde oy vermek bir vatandaşlık görevi olup, seçimlere katılmamanın para cezası yaptırımı bulunmaktadır. Bu nedenle seçimlerde oy verme oranı son  derece yüksektir. Son seçimlerde oy verme oranı %80’in üzerinde çıkmıştır.   
46. Arjantin’de oy verme oranları çok yüksektir, ancak ülkenin içinde olduğu genel duruma tepki olarak vatandaşların çoğu geçersiz oy kullanmaktadır. Son seçimlere katılma oranı yüksek olmakla beraber geçerli oyların oranı yarıyarıya düşüktür.
47. Arjantin’de federal yönetim yapısı vardır. Ve bu yapı siyasal bir teşkilatlanmanın ötesinde anlamlar içermektedir. Arjantin’in bugünkü yönetim yapısında yer alan eyaletler, tıpkı Almanya’da olduğu gibi, Arjantin’in kurulmasından önce de vardı. Yani Arjantin önce kurulup, sonra eyaletlere bölünmüş bir ülke değildir.
48. Arjantin 24 bölgeye ayrılmıştır. Bunlardan 23’ü eyalet, başkent Buenos Aires ise özerk yönetim bölgesi konumundadır. Türkiye’nin Arjantin Büyükelçiliği’ne göre Arjantindeki mevcut yapı fiiliyatta 24 eyaletli bir sistemdir. Arjantin’d Buenos Aires adında bir eyalet vardır, ancak bu eyalet ülkenin başkenti olan Buenos Aires’le karıştırılmamalıdır. Buenos Aires eyaletinin başkenti La Plata’dır.
49. Arjantin federal bir devlet olarak görünmesine rağmen, 1990’ların ortalarına kadar federal yönetimin ilkelerini gerçekleştirmekten uzaktı ve üniter bir devlet gibi yönetilen bir ülke durumundaydı.
50. Bir ülke federal bir anayasa’ya sahip olabilir, fakat söz konusu anayasa’nın federal ilkelere aykırı olarak uygulanması da mümkündür. Arjantin 1853 tarihli anayasa ile uzun süre bu görünüme sahip bir ülke olarak yönetilmiştir. Bu bakımdan 1994 tarihli son anayasa değişikliği Arjantin için dönüm noktası olmuştur. Bu tarihe kadar açıkça federal yönetim ve federe yönetim ayrımı yok sayılıyor ve yetkiler bir merkezde toplanıyordu.
51. Arjantin’e ait olan anayasanın bir handikap’ı da federal yönetime bırakılan yetkilerin neredeyse bütün önemli yetkileri elinde bulundurmasıydı. Bu federe devletleri oluşturmanın da espirisini ortadan kaldırmaktaydı. Özellikle ceza hukuku, medeni hukuk, ticaret hukuku ve iş hukuku gibi temel konularda federe devletlerin yetki alanı son derece kısıtlanmıştır.
52. Arjantin’de orta dereceli okullar ile hastanelerin yönetimi eyaletlerin elindedir. 1992 yılından beri eyaletler eğitim, sağlık ve konut hizmetleri gibi konularda yetkilidirler.
53. Federal başkent Buenos Aires’in en yüksek düzeyli görevlisi belediye başkanıdır. Bu belediye başkanı cumhurbaşkanı tarafından atanmaktadır. Seçimle oluşturulan belediye meclisi’nin kararları ulusal parlamento tarafından da denetlenmektedir.
54. Buenos Aires’in su hizmetlerini 1992 yılından beri özel bir şirket yönetmektedir.
55. Arjantin’de belediye başkanları ve belediye meclisleri seçilerek göreve başlamaktadır. Ancak bu yerel organların gelir toplama yetkileri hemen hiç yoktur. Bununla beraber sorumlulukları da son derece sınırlıdır. Belediyelerin faaliyetlerini eyalet yönetimleri denetlemektedir.
56. Arjantin’de toplam 1600 civarında belediye vardır. Bu ülkemizdeki sayının hemen hemen yarısıdır. Arajntin’in nüfus olarak Türkiye’nin yarısı olduğu düşünüldüğünde bu oranın tutarlı olduğu düşünülebilir. Dahası Arjantin’in Türkiye’ye çok benzemesidir. Coğrafi açıdan Türkiye’ye çok uzak olan Arjantin sosyo-ekonomik bunalımları ile Türkiye’ye çok benzemektedir. 
57. Arjantin’de köklü bir kamu personeli sistemi yoktur. 1970’lerde toplam personelin %80’i merkezde istihdam ediliyorken, 1980’li yıllarda toplam personelin yarıdan fazlası yerel birimlere dağıtılmıştır. Son 40 yılda merkezi yönetimde çalışanların sayısı sürekli azalırken, eyaletlerde çalışanların sayısı artmaktadır.
58. Arjantin ‘bürokratikleşme oranı’ bakımından da Türkiye’ye benzemektedir. Türkiye’de bu oran %1 iken, batının gelişmiş ülkelerinde %10’dur. Bu şu anlama gelir Türkiye’de 1 memur 100 vatandaşlık iş yaparken, bir Almanya’da yahut Fransa’da 1 memur 10 vatandaşlık iş yapar. Türkiye’deki orana çok yakın bir oran Arjantin’de vardır. Federal düzeyde %1, eyalet düzeyinde ise %3 civarında bürokratikleşme oranı vardır.
59. Arjantin’de öncelikle merkez ülkelerde başlayan özelleştirme furyasından nasibini almış, benzer politikaları pekçok gelişmekte olan ülke gibi 1990’larda kendisi de uygulamaya başlamıştır. Bunun neticesinde: Erken emeklilik, ücretlerde düşürme gibi politikalar sonucunda merkezi kamu personeli sayısı 600 bin civarında eksilmiş ve 300 bin’e gerilemiştir. 
60. Bugün Arjantin’de merkezi yönetim, eyalet yönetimi, belediyeler, KİT’ler, silahlı kuvvetler gibi kurularda çalışan 1 milyon kadar kamu görevlisi vardır.
61. Arjantin’deki yüksek işsizlik oranları ve iş piyasası’nın durumu neticesinde, kamu ve özel kesim arasındaki ücret farklılıkları ortadan kalkmıştır. Hatta yüksek yöneticilik kademelerindeki kamu personeline verilen ücret çoğu zaman özel sektördeki yüksek dereceli yöneticilere verilen ücretten fazla olabilmektedir.
62. 2000 yılı itibariyle Arjantin’in toplam gelirleri içersinde vergi gelirlerinin oranı %65’den fazladır. Kamu harcamaları içersinde ise sosyal harcamalar %45 ile başat konumdadır.
63. Esasında Arjantin, Latin Amerika ülkeleri arasında kamu harcamaları en fazla yerelleşmiş olan ülke konumundadır. Yerel harcamalar toplam kamu harcamalarının neredeyse yarısıdır.
64. Arjantin, içinde bulunduğu ekonomik bunalımları aşmak amacıyla IMF önerilerine uygun olarak Austral Planı’nı hazırlamıştır. Bu plan özelleştirme faaliyetlerine başlanacağını öngörüyordu. Ancak plan başarılı olamamıştır.
65. Arjantin’de çok ilginç bir olay yaşanmıştır. 1989 yılında iktidarı devralan Carlos Menem hükümeti seçimler boyunca kampanyasını devletçi politikalar üzerinden yürütmüştü. Hatta Menem seçimler öncesinde: ‘biz kamu hizmetlerini özelleştirmeyecek, onları verimli hale getireceğiz’ diyordu. Ancak Carlos Menem devlet başkanı olduktan sonra verdiği sözleri tutmamış, iki yıl içinde Arjantin’i dünyanın en fazla özelleştirme yapan ülkesi haline 
    getirmiştir. Bu durum İngiltere’de Muhafazakar Parti’nin politikalarını eleştiren İşçi Partisi’nin iktidara geldikten sonra Muhafazakar Parti politikalarına tıpatıp benzer politikalar uygulamasına çok benzemektedir. Ne yazık ki politika denen şey çoğu zaman sahnede sergilenen ve orada sergilendiğiyle kalan bir maskeli balo yarışına dönüşmüştür… Kim bilir belki de hep böyleydi aslında.                          
66. IMF ve Dünya Bankası’nın önerilerini Latin Amerika ülkeri içinde en kapsamlı uygulayan Arjantin olmuştur. Telekomünikasyon’un tamamı, Havayolu şirketlerinin ise %85’i özelleştirilmiştir. Bunun yanında tıpkı ülkemizde AKP hümümetinin yaptığı gibi pek çok tesis özelleştirilmiştir. Bu noktada Arjantin ve Türkiye birbirine çok benzemektedir. Arjantin, KİT’lerinin çoğunu yabancı şirketlere devretmiştir.
67. Arjantin 300’den fazla KİT’inin büyük çoğunluğunu özelleştirmiş ve 1993 başı itibariyle nakit 5.5 milyar $ para elde etmiş ve 11 milyar $ borç azalması yaşamıştır.
68. Dünya’nın hemen her yerinde olduğu gibi Arjantin’de de girişimcilerin kafası çalışmaktadır. Ve borçları olan bir KİT’in özelleştirilebileceğini beklemek eşya’nın tabiatına aykırıdır. İşte Arjantin’in KİT’lerine tabi olan girişimci kesim özel şartlar öne sürerek bu yatırımları yapmıştır. Sözgelimi devletten bu kurumlardaki tüm çalışanların işten çıkartılmasını ve tazminatlarının da ödenmesini istemişler, ayrıca bu kurumların borçlardan arındırılmasını da şart koşmuşlardır. Bu durum aslında hiç kimsenin görmek istemediği bir gerçeği göze sokmaktadır. ‘Hiçbir özel girişimci borçları olan ve kar etmeyen, verimsiz bir kurumu satın almaz’… Neo-liberalizm’in şakşakçılığını yapanlar bu gerçeği halkın gözünden kaçırmak için adeta özel çaba sarf etmekedirler.  
69. Ülkemizde olduğu gibi Arjantin’de de özelleştirme değerleri işletmelerin asıl değerlerinin altında gerçekleşmiştir. Hatta devlet bu işletmeleri elinden çıkartmak adına 165 milyar $ masraf yapmak zorunda kalmıştır. 
70. Özelleştirme yapan bir ülke’nin GSYİH’sı artar yani ekonomisi büyür, eldeki döviz miktarı artar yani hazine ağzına kadar dolar; ancak  aynı zamanda özelleştirme yapan ülkenin Cari açığı artar, çalışanların ücretleri düşer yani refah düzeyi azalır, işsizlik adeta hortlar, dış borçlar ise alır başını gider. Özelleştirmelerin kuşkusuz iyi yanları da vardır. Ancak iyi yanları kötü yanlarına oranla devede kulak kalmaktadır. Arjantin özelinde bakınca özelleştirmeler sayesinde 1990’larda %1340 civarlarında olan enflasyon, 6 sene içersinde %1’e düşmüş, adeta yere çakılmıştır.
71. Bir ülkenin sermaye girişi ‘mali sektör’e odaklı ise, reel üretime dayanmayan parasal büyümeye endeksli ekonomik gelişme(!)’nin sonu işsizlik, yolsuzluk ve yoksulluktur. Bu tür bir ekonomik işleyiş aynı zamanda mafya tarzı illegal yapıları da hortlatır. Çünkü toplumun bir büyük bir kesimi yoksulluk sınırının altına düşerken, ekonomik refah küçük bir kesimin tekelinde kalır. Çok çabuk el değiştiren servet de bu durumun baş müsebbibi haline gelir.
72. Arjantin bir zamanlar dünya’nın 7. en gelişmiş ekonomisiydi. 1990’lı yıllarda IMF ve Dünya Bankası’ndan gelen önerilerle sistemde köklü değişiklikler yapılmıştır. Yapılan değişikliklerin temel amacı devleti üretici ve düzenleyici fonksiyonlarından tamamen uzaklaştırmak ve özel sektörün faaliyet alanını genişletmekti.
    
73. Özelleştirme, deregülasyon ve yerelleştirme uygulamaları sonucunda tüm faaliyet alanlarını ve yetkilerini büyük ölçüde özel sektöre bırakan devletin geri kalan bölümü ‘yeni kamu işletmeciliği’ tekniklerini uygular hale gelmiştir. Bu ülkemizde de böyle olmaktadır.
74. Arjantin’de neo-liberal beklentilere uygun olarak yapılan yeniden yapılandırma çalışmaları altında özellikle ekonomik alanda şu düzenlemeler yapılmıştır: A)Sübvansiyonlar kaldırılmıştır, B)Sanayi ve madencilik alanında teşvikler ertelenmiştir, C)Kamu’ya her türlü personel alımı durdurulmuştur, D)Vergi ve sosyal güvenlik primi cezaları arttırılmıştır, E)Kamu harcamaları azaltılmıştır.
75. Arjantin ayrıca ‘desantralizasyon’ politikası kapsamında sağlık, eğitim, karayolu yapımı ve diğer kamu hizmetlerini eyaletlere ve belediyelere devretmiştir.
76. Su, enerji, telekomünikasyon, demiryolları ve diğer kamu hizmetleri alanında BİO’lar oluşturulmuştur. Bu ülkemizde de bu şekilde olmuştur.
77. Arjantin ayrıca Dünya Bankası’ndan en fazla borç alan ülkelerden biridir. 2000 sonu itibariyle Arjantin’in Dünya Bankası ile 43 projeyi kapsayan 7,200 milyar $’lık kredi anlaşması mevcuttur.
78. Arjantin IMF’e ise 1956’da üye olmuştur. IMF Başkanı, Arjantin’in yeniden kendi ayakları üzerinde durabilmesi için işten çıkarmalar ve sert reformlar da dahil her türlü acı reçeteyi mutlaka uygulaması gerektiğini söylemiştir. 
79. Arjantin DTÖ’nün ise kurucu üyelerindendir. DTÖ’ye 1 Ocak 1995 tarihinde üye olmuştur. Arjantin’in DTÖ kapsamında taraf olduğu anlaşmalar, ülke kamu yönetiminin yapısını doğrudan etkilemektedir.
80. Arjantin ayrıca MERCOSUR’un üyesidir. Bu ‘Güney Amerika Ortak Pazarı’ sayesinde Arjantin, Paraguay, Brezilya, Uruguay, Bolivya ve Şili arasında 320 milyon $’lık ticari bir blok oluşmuştur.
81. Arjantinle yakın ilişkilerimiz var. Özellikle Sabancı Holding, Amerikan DuPont firmasıyla DuSA Argentina Kord Bezi Fabrikası’nı kurmuştur.                                            
    
82. Arjantin’in IMPSA adlı firması enerji alanında ülkemizde yatırım yapmak istemektedir. Firmanın İstanbul’da daimi bir temsilciliği dahi bulunmaktadır.
83. Ayrıca, Arjantin Nükleer Enerji Kurumu(INVAP) Hacettepe Üniversitesi, ODTÜ ve TAEK ile işbirliği yapmayı ve ülkemizde kurulması planlanan bilimsel amaçlı nükleer reaktörün inşasını üstlenmeyi hedeflemektedir.
84. Arjantin doğalgazı’nın sıvılaştırıldıktan sonra deniz yoluyla ülkemize nakli ve tekrar gaza dönüştürüldükten sonra pazarlanması konusundaki proje ilgili makamlar ve şirketlerce de değerlendirilmektedir.
85. Arjantin ve Türkiye arasında 1993’de sağlık alanında, 1995’de askeri alanda, 1997 yılında da Turizm alanında anlaşmalar imzalanmıştır.
86. Ayrıca Arjantin Jandarma’sı ile Türk Jandarması arasında ikili ilişkiler söz konusudur. Bu ilişkiler çeşitli faaliyetlerle sürdürülmektedir.
    

*Bu yazı, Mehmet Necati Kutlu’nun ‘’Arjantin’de Kamu Yönetimi’’ adlı çalışmasından faydalanılarak vücuda getirilmiştir.

Daha fazla oku

       

1. AB ne bir ulus, ne de bir ticari blok. Bir ticari bloktan ve konfederasyon’dan daha fazlası… AB aslında yarı federasyon niteliğinde bir yapıdır. İlk olarak 1957’de Ortak Pazar olarak başlamıştır. AB’yi supranasyonal bir örgüt olarak tanımlamak mümkündür.
2. AB’nin gerçek anlamdaki egemenliği, Brüksel’deki AB bürolarının otoritesinin üye devletlerin egemenliğinden üstün olduğunu noktada ortaya çıkacaktır. Şu an için AB’de yeni yasaların 1/3’ünden yarısına kadarlık kısmı üye ülkelerin başkentlerinde değil, Brüksel’deki merkez bürolarından çıkmaktadır. Paranın, vergilerin ve mevzuatın standarizasyonun’da AB gittikçe daha fazla ayarlama istemektedir. AB’nin 27 üyesinin 17 tanesinde resmi olarak Euro kullanılmaktadır.
3. Euro, 2002’den beri Avrupa’nın büyük bölümünde kullanılma sahasını genişletmiş durumdadır. AB’yi asıl olarak kuran ise 1992 tarihli Maastricht Antlaşmasıdır. Böylelikle 1993’den itibaren AB’ye dönüşecek olan Tek Avrupa Kanun’u kabul edilmiş oldu. AB’de sınırları ortadan kaldıran ise 1990 tarihli Schengen Antlaşmasıdır. Antlaşma 1994’den beri uygulanmaktadır. AB üyesi İngiltere bu antlaşma’nın dışında kalırken, AB üyesi olmayan İsviçre Schengen’e katılmıştır.
4. AB’nin bölgeleri konusunda ise bağlayıcı bir tanımlama yoktur, ancak Orta Avrupa ile kast edilen şey Habsburgların Avusturya-Macaristan imparatorluğu içinde bulunan, Batı Avrupa ve Rusya arasındaki bölgedir. Ve buradaki ülkeler ağırlıklı olarak Katoliktir. Komünist geçmişi olmayan Avusturya hariç tutulursa, Orta Avrupa ülkeleri, Batı Avrupa’dan daha yoksuldurlar. Sovyetlerin dağılmasından sonra bu bölge demokrasi’ye ve piyasa ekonomisine yönelmiştir. Yine Yüzyıllarca Türklerin bir parçası olan Balkanlar büyük ölçüde Ortodoks’dur. Burası, hiçbir zaman komünist olmamış Yunanistan’ın da dahil olduğu daha geri bir bölgedir. Bu bölgedeki ülkeler demokrasiyi ve piyasa ekonomisini kurmada Orta Avrupa’nın bile gerisinde kalmıştır. Bu bölgedeki Yugoslavya’nın yarısı Habsburglar’ın, diğer yarısı Türkler’in etkisindeydi. Yugoslavya’nın barçalanması yarısı Orta Avrupa’lı, yarısı Balkanlı olan bu fay hattı üzerinde gerçekleşmiştir. Avrasya tabiri ise, eski Sovyet ülkelerini anlatır.
5. AB’de egemenlik halen Brüksel’den çok Londra, Paris, Berlin ve diğer ülke başkentlerinin elindedir. Kurumsal olarak ise AB’nin yapısı halen demokratik değildir. 2004’de hazırlanan ve AB’nin kurumlarını güçlendirmeyi hedef alan yeni anayasa 2005’te onay elde edememiştir.
6. AB’nin 1990’larda Bosna konusunda hiçbir şey yapamamış olması onun planlanmış bir dış ve güvenlik politikasının olmadığının göstergesiydi. AB halen bu sorunun üstesinden gelmeye çalışmaktadır. Esasen, AB halen inşa halindedir. Üye ülkelerin farklı politikalarını ortadan kaldırması zaman alacaktır.
7. AB bir süper devlet değildir. Önemli yasalara AB üyesi ülkelerin başkentlerinde değil, AB yönetim merkezlerinde karar verildiğinde bir Avrupa Birleşik Devletleri’nden söz edebiliriz.
8. AB’nin gelişmesinin kökenlerine baktığımızda bir parça Roma’yı görüyoruz. Roma İmparatorluğu Hz. İsa’dan sonraki ilk yüzyılda en geniş topraklarına sahipti. Barbarların istilasıyla zayıflayan imparatorluğun batı kısmı M.S. 476’da çöktü. Doğu kısmı ise 1453’de Türkler tarafından ortadan kaldırıldı. Ancak Roma’nın büyük imparatorluk fikri yaşamaya devam etti.
9. Charlemagne’nin 800 yılında kuruduğu Kutsal Roma İmparatorluğu(ki, Voltaire bunun ne kutsal, ne Romalı, ne de imparatorluk olduğunu söylemiştir), Batı Hristiyanlık aleminin büyük bölümünün birleştirilebileceği hesabı üzerine kurulmuştu. Bu imparatorluk, 1957’de bugünkü AB’nin çekirdeği olan Ortak Pazar’ın kurulduğu 6 ülkenin toprakları üzerinde bulunuyordu. Charlemagne’nin bu imparatorluğu kısa ömürlü olsa da AB fikrinin babası Charlemagne(Şarlman-I. Reich) diyebiliriz.
10. Roma Katolik Kilisesi, Roma önderliğinde Hıristiyanlık alemini birleştirerek, AB rüyasını canlı tuttu aslında. Öyle ki, krallara Papa taç giydirirdi. Hatta kralların Papa’nın temsilcisi oldukları varsayılırdı. 
11. Habsburg’lar Avrupa’yı kılıçla birleştirmeye ve Protestanları tekrar Katolik kilisesi’ne döndürmeye çalışıyorlardı. Bu hanedan 16.-17.yy’larda gücünün ve refahının zirvesindeydi. Ancak, Fransa ve Protestan ülkeler bu hanedana karşı mücadele ettiler. Ve 1648’de Westphalia Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma ayrıca modern ulus devletlerin de başlangıcı sayılan antlaşmadır.
12. Akıl ve hoşgörü’yü savunan 18.yy felsefi hareketi Aydınlanma birleşik Avrupa rüyasını yeniden diriltti. O dönemde Kant, Avrupa krallıklarının farklılıklarını uzlaştırabilecekleri bir ‘Kalıcı Barış Birliği’ önermişti. Napoleon da Avrupa’nın büyük kısmını işgal ederek Avrupa’yı birleştirmiş oldu. Aslında Napoleon’un işgalci hareketleri İspanyol, Alman, Rus ve diğer türden milliyetçilikleri ortaya çıkartarak AB fikrini daha da zora sokmuş da oldu.
13. Fransız yazar Victor Hugo bile Rusya’yı da içine alan birleşik bir Avrupa çağrsı yapmıştır. Ancak birleşik bir Avrupa hayali çoğu zaman işgalci hareketlerin bir kılıfı olarak kullanılmıştır.
14. Adolf Hitler de Almanya yönetiminde birleşik bir Avrupa hayal ediyordu. II. Dünya savaşının yarattığı dehşetengiz milliyetçiliğin bir daha çıldırmaması için çoğu Avrupalı derinden ikna olmuştu. Bu durum Avrupa devletlerinin tek tek egemenliklerinin ötesine geçip uluslarüstü bir varlık yaratma yoluna itti.
15. Jean Monnet ve Robert Schuman, AB’ye giden taslak yol haritasını çizmişlerdir. Bu ikili’nin vizyonu Avrupa’yı bir araya getirmekti. Ortak Pazarı da icat eden bu iki Fransızdır. Siyasi bir amaç uğruna, ekonomik argümanlar kullanılarak icat edilen bu pazar daha sonra AB haline gelmiştir.               
16. AB’nin oluşma süreci 1952 Avrupa Kömür ve Çelik Birliği ile başladı. Ortak Pazar olarak bilinen 1957 tarihli Roma Antlaşması ile AB hayali ciddiyet kazanmış oldu. Gümrük vergileri de ekonomik bütünleşmeyi sağlayacak şekilde %10’luk kesintilerle 10 yıl içinde serbest dolaşıma müsahade eden bir yapıya bürünmüştür. Daha sonraki sürecin kronolojisi AB ve Türkiye açısından şu şekilde işlemiştir:
    
    ”1950
    9 Mayıs Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu’nun (AKÇT) kurulması için öngörülen Schuman-Planı.
    
    1951
    18 Nisan Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu’nu kuran antlaşmanın Pa­ris’te imzalanması.
    
    1957
    25 Mart AET ve EURATOM’u kuran antlaşmalarının Roma’da imzalanmaları.
    
    1958
    1 Ocak AET ve EURATOM antlaşmalarının yürürlüğe girmesi.
    
    1959
    31 Temmuz Türkiye’nin AET’ye Ortaklık için resmen başvurması.
    
    11 Eylül AET Bakanlar Konseyi,Türkiye ve Yunanistan’ın başvurularını kabul etmesi.
    
    28-30 Eylül AET- Komisyonu ile Türkiye arasındaki ilk hazırlık görüşmesi­nin yapılması.
    
    1963
    12 Eylül Türkiye AET arasında Ortaklık Antlaşmasının Ankara’da büyük bir törenle imzalanması.
    
    1964
    1 Aralık: Türkiye-AET Antlaşmasının resmen yürürlüğe girmesi.
    
    1966
    16-17 Mayıs Birinci Türkiye – AET Karma Parlemento Komisyonu’nun toplanması.
    
    1970
    22 Temmuz Katma Protokol’un imzalanması.
    
    1973
    1 Ocak İngiltere, İrlanda ve Danimarka’nın AET’ye üye olmaları.
    
    1 Ocak Katma Protokol’un yürürlüğe girmesi.
    
    1976
    1 Ocak Türkiye Katma Protokol’un yükümlülüğünü yerine getirerek gümrük indirimi ve konsolide liste uyumunu gerçekleştiril­mesi.
    
    20 Aralık Türkiye-AET Ortaklık Konseyi’nin toplanması ve 2/76 no’lu Ortaklık Konseyi Kararını alması.
    
    25 Aralık Türkiye tek taraflı bir kararla Katma Protokol’de ön görülen yükümlülüklerini fiilen dondurması.
    
    1977
    12 Mayıs 3. Mali Protokol’ün Brüksel’de imzalanması.
    
    1979
    20 Haziran Türkiye-A(E)T ilişkilerinin tekrar canlandırılması.
    
    1980
    30 Haziran Dışişleri Bakanı Hayrettin Erkmen’in Brüksel’de düzenlediği basın toplantısında Türkiye’nin sonbaharda tam üyelik için başvuracağını açıklaması.
    
    12 Eylül Türkiye’de ordunun yönetime el koyup Parlamento’yu feshetmesi.
    
    17 Eylül Türkiye-A(E)T Ortaklık Konseyi’nin toplanması ve 1/80, 2/80 ve 3/80 nolu Ortaklık Konseyi Karararları’nı alması.
    
    1981
    1 Ocak Yunanıstan’ın tam üyeliğinin başlaması.
    
    5 Haziran Türkiye-A(E)T Ortaklık Komitesi’nin teknisyen düzeyinde toplanması.
    
    1982
    22 Ocak Türkiye-AT ilişkilerinin AT Konseyi ve Komisyonunun isteği doğrultusunda resmen dondurulması.
    
    1986
    16 Eylül Askeri yönetimden sonra ilk defa Ortaklık Konseyi toplantısı­nın yapılması.
    
    1 Aralık 1963 tarihli Ankara Antlaşması ve 1970 tarihli Katma Proto­kol hükümlerinden doğan işgücünün serbest dolaşım hakkı­nın uygulanmaya konulmaması.
    
    1987
    14 Nisan Türkiye’nin AT’ye tam üyelik talebinde bulunması.
    
    1 Temmuz Tek Avrupa Senedi´nin yürürlüğe girmesi.
    
    1989
    18 Aralık Avrupa Komisyonu’nun Türkiye’nin tam üyelik başvurusunu reddetmesi.
    
    1992
    7. Ocak 1992 yılında Maastricht’te Avrupa Birliği Antlaşması’nın imzalanışı.
    
    1993
    21-22 Haziran AB Konseyi’nin Kopenhag’da bir araya gelerek AB’nin Orta- ve Doğu Avrupa ülkelerinin genişlemesi sürecinde üye adaylarının yerine getirmeleri gerekli “Kopenhag Kriterlerini” kararlaştırmaları.
    
    Türkiye’nin o tarihlerde, kendi üyeliği söz konusu olunca, bu Kopenhang kriterlerinin kendisine karşı şart koşulmayacağı görüşünden hareket etmesi.
    
    1 Kasım Avrupa Birliği Antlaşması’nın yürürlüğe girmesi.
    
    8 Kasım Türkiye-AT Ortaklık Konseyi’nin gümrük birliği sürecini tamamlamak için çalışmalarını hızlandırması.
    
    1996
    1 Ocak Türkiye-AT/AB Gümrük Birliği’nin fiilen yürürlüğe girmesi.
    
    1997
    14 Aralık AB Konseyinin Türkiye’nin aday ülkeler arasına alınması fikrini benimsememesi. Bunun üzerine de Türkiye AT ile tüm resmi görüşmeleri durdurma kararını uygulamaya başlaması.
    
    1999
    10-11 Aralık AB Konseyi’nin Helsinki’de toplanması ve Türkiye’ ye resmen 13. ülke olarak aday ülke statüsünün tanınması.
    
    “Kopenhag’da 1993’de belirlenen kriterlerin” yerine getiril­mesinin, katılım müzakerelerine başlama koşulu olarak tespit edilmesi.
    
    2000
    8 Kasım AB Komisyonu’nu “Türkiye’nin AB Üyeliğine Yakınlaşma Sürecinde Gösterdiği İlerlemeleri İçeren Periodik Raporu” açıklaması ve bu raporun içinde yer alan ve bu ülke ile tam üyelik müzakerelerinin başlaması için yerine getirmesi iste­nen siyasal, sosyal ve hukuksal kriterlerin Türkiye’ de önemli rahatsızlık yaratması. Bu arka planda batının “emniyeti suiistimal” ettiği “yeteri derecede işi ciddiye” almadığı, ve hatta “Türkiye’yi aldattığı” gibi konuların gündeme gelmesi.
    
    15 Aralık Başbakan Bülent Ecevit’in Nizza’da yapılan ve ilk defa diğer aday ülke başbakanlarıyla bir araya geldiği “Avrupa Konfe­ransı’na” katılması.
    
    2001
    19 Mart Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programı’nın açıklanması ve bu yolla da AB önerileri­nin dikkate alındığının gösterilmesi. Türkiye’nin Kopenhag kriterlerinin yerine getirilmesi için kendi Yol Harıtası’nı uy­gulamaya koyması.
    
    26 Mart Türkiye’nin Avrupa Birliği Müktesebatı’na dönük uyum çalış­maları AB’ nin genişlemeden sorumlu Komiseri Günther Ver­heugen tarafından „yetersiz“ bulunarak geri çevrilmesi.
    
    15 Aralık AB devlet ve hükümet başkanlarının bir araya gelmeleri ve Avrupa’nın geleceğine dönük Laeken Deklerasyonu’nun yayınlanması. AB Konseyi bu vesileyle AB’nin geleceğini yönlendirebilecek AB Konvansiyonu’nun V. Giscard d’Es-taing’in başkanlığında toplanmasına karar vermesi.
    
    2002
    16 Nisan Türkiye-AB Ortaklık Konseyi’nin Lüksemburg’ta toplanması ve Türkiye’nin AB’de den resmen tam üyelik için müzakere tarihini istemesi. Ancak AB’nin buna yaklaşmayarak konuyu yıl sonuna bırakarak Aralık’ta bir değerlendirme yapacağını bildirmesi
    
    Aralık Kopenhag Zirvesinde Türkiye’nin tam üyelik müzakerelerine hazır hale gelmesi için çalışmaların yürütülmesi
    
    2004
    1. Mayıs 8 Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri yanında Kıbrıs Rum Kesimi ve Malta’nın da Avrupa Birliği’ne tam üye olarak katılımları
    
    2006 
    Avrupa Birliği Anayasa Taslağını’nın ulusal parlamentolardan onaylanmalarından sonra yürürlüğe girmesi”…
    
    
17. Roma Antlaşması hiçbir zaman sadece ticari bir blok yaratma isteğinde değildi. Antlaşmanın metninde geçen ‘giderek daha sıkı bir birlik’ ifadesi bu vizyonu belirtmektedir. 1993 yılında da Maastricht Antlaşması ile bu vizyon AB adında siyasi bir varlık haline gelmiştir.
18. Serbest ticaret ve işçilerin serbest dolaşımı prensibine dayanan Ortak Pazar kendisine taraf olan 6 üyenin ekonomilerini canlandırdı. Öyle ki, EFTA ülkeleri ekonomikman geri kalır oldular. Hatta 1960’larda Ortak Pazar’ı reddeden İngiltere bile üyelik için başvuruda bulundu. Ancak İngiltere’nin samimi olmadığına inanan Fransa Cumhurbaşkanı De Gaulle 1963’de İngilizleri veto etti. İngiltere ancak 1973’te Danimarka ve İrlanda ile birlikte AET’ye katılabildi. 
19. Norveç 1973’te AET’ye katılmayı düşündü. Ama Norveçliler referandumla bunu reddettiler.(Sebebi balıkçılık idi) Norveçliler yapılan ikinci bir referandumda da hayır diyerek birlik dışında kalmaya devam ettiler. Petrol ve Balıkçılığın tek başlarına kendilerine yeteceğini düşünmekteler. Ki pek de haksız sayılmazlar.
20. Komünizm’den kurtulan Polonya, Macaristan, Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Slovenya, Litvanya ve Estonya birliğe katılmak için başvurularda bulundular. 6 yıl süren karmaşık müzakerelerden sonra, 2004 yılında Malta ve Kıbrıs ile birlikte bu ülkeler AB’ye üye oldular.
21. AB, şu anda 500 milyonluk nüfus ve GSYİH’sı toplamı 15 trilyon $ olan 27 üye ülke barındırmaktadır. ABD’nin ekonomisi buna benzer güçtedir, ama sadece 300 milyon kadar nüfusu vardır. ABD hem ekonomik, hem de nüfus bakımından AB’den daha hızlı büyümektedir.
22. AB’yi yöneten kurumlar herhangi bir ülkeyi yöneten kurumlardan farklıdır. Bu kurumların çoğunluğu 1950’li yıllardaki antlaşmalarla kurulmuştur. Bu kurumların en temel olanları: Avrupa Komisyonu, Avrupa Birliği Konseyi ve Avrupa Parlamentosu’dur. 
23. Avrupa Birliği Konseyi AB’nin yasama organıdır. Bu organ sıklıkla Türkiye’nin de üyesi olduğu Avrupa Konseyi ile karıştırılır. ‘Council of Europe’ ve ‘European Council’in Türkçe karşılıkları ise aynıdır: Avrupa Konseyi.  Avrupa Konseyi, Avrupa Birliği ile herhangi bir organik bağı bulunmayan, ayrı bir uluslararası teşkilattır.  Benzer karıştırmalar AİHM ile ATAD arasında, Avrupa Parlamentosu ile Avrupa Konseyi Parlamenterler Asamblesi arasında da yaşanmaktadır. 
24. Avrupa Komisyonu: 27 üyeli bir tür ortak başkanlıktır. AB’nin fiili başkenti olan Brüksel’de bulunmaktadır. Komisyon, yasaları ve politikaları hem belirlemekte hem de yürütmektedir. AB üye devletleri 5 yıllık bir süreliğine bir Komisyon Başkanı atamaktadır. Başkan daha sonra üye devletlere danışarak her ülkeden bir komisyon üyesi tayin etmektedir. Ancak bunlar ülkelerin değil, bir bütün olarak AB’nin temsilcisi olmaktadırlar. Komisyon, rekabetçi sınavlarla seçilen 24.000 AB memurunu da yönetmektedir. Komisyon Başkanı, bir ABD başkanı ile asla kıyaslanamaz.
25. Avrupa Birliği Konseyi: Eski adı Bakanlar Konseyi olan bu yapı, 27 bakandan oluşan, kendine özgü bir üst meclistir. Bakanlar, ülkelerini temsil etmek üzere, kendi ülkelerinin kabinelerinden Brüksel’e gönderilmektedir. Hangi Bakanın konseye katılacağı ele alınacak olan konu başlığıyla alakalıdır. Söz gelimi, çok büyük ve masraflı bir konu olan tarım meselesi tartışılacağında üye ülkelerin tarım bakanları konseye katılırlar. Konsey başkanı 6 aylık(son düzenleme ile 2 yıl) rotasyon usulüne göre görevlendirilir. Konsey, Avrupa Parlamentosu ile ortak çalışarak, Komisyondan gelen yasa teklifleri ve bütçe konusunda karar vermekte veya bunları veto edebilmektedir. Konseyde oy kullanma hakkı nüfus büyüklüğü ile orantılıdır. 1987’ye kadar karar alınırken oy birliği aranıyordu, bu küçük bir ülkenin bile veto yetkisi kazanması demekti. Şimdilerde ise karar alınırken ‘nitelikli çoğunluk’ gerekmektedir. 27 ülkenin 2/3’ü  uygun bulmalı ve konseydeki oyların çoğunluğuna sahip olunmalıdır. AB nüfusunun %62’si ise tekliften yana olmalıdır. Vergiler ve göç politikası gibi bazı hassas konular ise oy birliğine bağlıdır. AB’deki bu karmaşık sistem büyük ülkelerin her şeye karar verebilmesi, küçüklerin de her şeyi engellememesi için tasarlanmıştır.
26. Avrupa Parlamentosu: Alt meclise benzemektedir. Büroları hem Brüksel’de, hem de Fansa’nın Alman sınırına yakın Strasbourg’da bulunmaktadır. Komisyonu suçlama ve istifasını isteme yetkisi vardır.  Parlamento’nun üyeleri doğrudan üye ülkelerden  5 yıllığına seçilmektedir. Konsey’de olduğu gibi burada da nüfusla orantılı bir temsiliyet sağlanmaktadır. Parlamento üyeleri parti saflarına ve ideolojilerine göre örgütlenmişlerdir. 2004 tarihli AB anayasası, Avrupa Parlamentosu’nu daha önemli bir hale getirecek ve bir takım problemleri çözmeye katkıda bulunacaktı.
27. Avrupa Adale Divanı: Lüksemburg’daki bu yapı bir AB yüksek mahkemesidir. Mahkemenin yargıçları, komisyondan gelen talepler veya ona muhalif talepler de olmak üzere üye ülkeler arasındaki ihtilafları çözümlemekte ve giderek büyüyen AB hukukuna hakemlik etmektedir.
28. AB kurumları esasen net bir iktidardan yoksundurlar ve pek fazla demokratik değildirler. Aynı şekilde AB’de güçlü bir yürütme erki de mevcut değildir. AB’nin yürütme erkini meydana getiren 27 üyeli Avrupa Komisyonu’dur. Avrupa Birliği Konseyi ve Avrupa Parlamentosu’nun bu komisyon üzerinde zayıf bir kontrolü söz konusudur. Sadece komisyon demokratik yollarla seçilmektedir. Ayrıca Avrupa Parlamentosu seçimlerine katılımlar ulusal çaptaki seçimlere katılımlardan düşüktür, çünkü Avrupalılar, Avrupa Parlamentosu’nun kendi parlamentolarından çok daha az önemli olduğunun farkındadırlar. 2004’deki anayasa taslağı temsildeki tüm bu çapraşıklıkları düzeltme amacındaydı, ama kabul görmedi.
29. AB için bir anayasa hazırlamak üzere meydana getirilen delegasyon, kendilerini ABD’nin kuruluşundaki etkili Kongre organına benzettiler. Farklı dillere ve tarihlere sahip 2 düzine ülkeyi bir araya getirmek, kültürel olarak birbirlerine çok yakın ve daha evvel birbirleriyle savaşmamış 13 koloninin bir araya getirilmesinden çok daha zordu. 
30. Anayasa çalışmaları; Avrupa Birliği Konseyi başkanını 5 yıllığına göreve getirmeyi, AB’yi tek bir ses haline getirecek bir Avrupa Dışişleri bakanı pozisyonu ayarlanmasını ve nihayet Avrupa Parlamentosunda AB nüfusunun %65’lik kısmına temsiliyet verebilecek ‘nitelikli çoğunluk uygulaması’nı getiriyordu.
31. AB anayasası Fransa ve Hollanda gibi ülkelerde hatalı bulundu ve kabul görmedi. Fransızlar referanduma %69’luk bir katılım gösterdiler. Referanduma katılanların %55’i ‘hayır’ oyu verdi. Hollanda da ise referanduma katılım %63 seviyelerinde gerçekleşti. Katılımcıların %62’si referandum’da ‘hayır’ oyu kullandı. Halbuki anayasa’nın yürürlüğe girebilmesi için üye ülkeler bazında ‘oy birliği’ gerekiyordu… Anayasalar büyük bir kanundan öte bir şeydir; etkili olabilmesi için, dugusal ve psikolojik unsurlara sahip olmalıdır.                     
32. Pek çok bakımdan AB’yi psikolojikman üstün kılmak zor olacaktır. Çünkü, çok az sayıda Fransız, Alman veya İtalyan öncelikle kendini Avrupalı hissetmektedir. Psikolojik olarak onları Avrupalı yapmak uzun bir çaba gerekeceği aşikardır. Meşhur bir sözde dendiği gibi: ”İtalya’yı kurabilmemiz için önce İtalyanları oluşturmamız gerekiyor.” Dahası hiçbir Avrupalı, Avrupa için ölmeye gönüllü değildir.
33. Kendisinin demokrasi olduğunu kanıtlayan ülkeler AB tarafından üyeliğe kabul edilmektedir. AB’nin cezbediciliği Doğu Avrupa ülkelerini daha fazla demokratikleşme yolunda ikna etmiştir. AB’ye katılmayı uman Türkiye ise ılımlı siyaset tarzını ve insan haklarına saygıyı daha önce hiç olmadığı kadar vurgulamaya başlamıştır. Demokrasi yoksa üyelik de yoktur.
34. AB’ye yeni üye olan Orta Avrupa ülkeleri, birliğin eski ülkelerinden çok daha hızlı büyümektedir. Bu küçük payda ile başlayan görece yoksul ülkelerin, zengin ülkelerden daha çok büyük ‘oransal’ kazanımlar elde etmelerinden kaynaklanmaktadır. Bu istatistiksel tuhaflığı şu şekilde açıklayabiliriz: 10 TL’si olan bir adama 1 TL verirseniz %10 kazanmış olur, ama 100 TL’si olan bir adama 1 TL verirseniz %1 kazanmış(yada büyümüş)olur.
35. Orta Avrupa’daki çok daha düşük olan ücretler ve vergiler Batı Avrupa sermayedarlarını doğuya yatırım yaptırmaya sevk eden en önemli faktörlerdendir. Bu durum Batı Avrupada bulunan işgücünü öfkelendirmektedir. 
36. Orta Avrupa ülkelerinin AB’ye üye olmasıyla artan ekonomik ilişkiler ve doğu’ya kayan yatırımlar ise Batı Avrupa işçisini tehdit etmektedir. Bu durum yatırımlarını Çin’e kaydıran ABD’nin işçisinin hissettiği kaygıyla aynıdır. Bu tür korkular yüzünden AB anayasası kabul görmedi desek yanlış olmaz. 
37. AB üyeliği emeğin serbest dolaşımını da kapsadığından Doğu Avrupa’daki işçiler serbestçe batıya gidebilirler. Ancak bu durum yıllarca gecikmiştir. 
38. Referandumda ‘hayır’ oylarının çıkmasının çeşitli nedenleri vardır:A)Ulusal egemenlik kaygısı, B)Genişlemelerin halka sorulmamış olması, C)İşsizlik oranlarının yüksekliği ve doğu’dan gelecek olan işçilerin işsizliği arttıracak olması, D)Dayatılan anayasanın çok uzun, ayrıntılı ve karmaşık olması, E)Türkiye’nin AB’ye katılması’nın Avrupalı halklara sorulmamış olması, ‘hayır’ oyu vererek bu kararı ve Türkiye’yi reddetme isteği, F)Yeni anayasa’nın dışardan gelecek olan göçmen sayısını arttırması ve bunların gelirken yanlarında suç, işsizlik ve İslamı getireceklerinin düşünülmesi, G)Euro’nun ekonomik büyümeye değil, enflasyona sebebiyet verdiğinin düşünülmesi, H)Sıradan yurttaşla teması olmayan siyasi elitlerin çabalarını eleştirme isteği, I)Fransızların Chirac’ın ekonomi politikasını yanlış bulması, Hollandalıların Balkenende’yi etkisiz olarak değerlendirmesi…
39. Fransız ve Hollandalıların çoğu, fazla liberal olarak değerlendirdikleri AB anayasa denemesinin refah ve iş himayelerini kaldıracağından korktular. AB anayasasının aleyhinde oy kullanmalarının bir nedeni de budur. Dünya’nın hemen her yerinde refah devleti programlarında kısıntıya gidilmesi vatanaşları sinirlendirebilmektedir. 
    
40. AB anayasasına hayır denmesi aslında karmaşık meseleleri seçmelerin oylamasına bırakmanın çoğu zaman bir hata olduğunu göstermesi bakımından önemlidir. Çünkü seçmenler ilgisiz nedenlerle söz konusu mesele aleyhine oy kullanabilmektedirler. Bu şekildeki davranışlar birikmiş kitle öfkesini boşaltmanın bir yoludur. Buradan çıkarılması gereken ders şu olabilir: Plebisit tarzı doğrudan demokrasi uygulamaları tehlikeli olabilmektedir. Bütün modern demokrasilerin kitlelerin hırsını yönetebilen ve onları sakinleştirebilen temsili demokrasiler olduğu unutulmamalıdır.
41. AB anayasa’sına yöneltilen en önemli eleştirilerden biri çok uzun olmasıydı. 448 madde ve 450 sayfadan oluşan anayasa’yı hiç kimse anlayamamıştı. Milyonlarca kopyası yapılmış olmasına rağmen çok az insan anayasayı anlama ve tartışma zahmetine katlanmıştır. Anayasalar açık, özet ve genel olmalıdır. Devlet organlarının görevleri ve yurttaşların haklarının anayasalarda anlatılması yeterlidir. Geriye kalan ayrıntılar ise daha sonra yasalarla düzenlenebilirdi… Pek çok açıdan AB’deki anayasa denemesi insanları güldürmek ya da onların canını sıkmak için tasarlanmış gibi görünmektedir. AB’nin yapısı hantal, anti-demoktatik ve yavaştı. Acil reform ihtiyacındaki bu yapıyı AB anayasası reforme edebilirdi. Ama olmamıştır.
42. AB anayasa denemesi örneğinde olduğu gibi kanun koyucular yasalara ve anayasalara neden sınırsız karmaşıklıklar katmaktadırlar? Bunun nedeni temsil ettikleri ve maddi çıkarlar elde ettikleri baskı ve çıkar gruplarının işlerine yarayacak olan küçük fıkralar eklemek istemelerinden kaynaklanmaktadır. Bu tür bir siyasal kollamacılık hemen her ülkede görülebilmektedir.
43. Aslında bütün Batı Avrupa devletleri, vatandaşlarını piyasa güçlerinin iniş ve çıkışlarından koruyan, ayrıntılı ve külfetli sübvansiyonların bulunduğu birer refah devletidirler. Bu durum bir yandan yüksek işsizlik oranlarını da tetikleyen bir yana sahiptir. Avrupa devletlerine alınan vergilerin de GSYİH’larının %40’ı kadar olduğunu unutmamak gerekir. Bu oran ABD için %25’dir.
44. Bütün olarak bakıldığında Avrupa’nın 15 Trilyon $ civarında GSYİH’sı vardır. Ve bu kazanç ABD’nin elde ettiğinden biraz daha fazladır. AB’nin nüfusu 500 milyon kadardır. Bu da 30 bin $’lık kişi başı GSYİH anlamına gelir ki, bu rakam ABD’de kişi başına düşen 40 bin $’lık rakamdan epeyce düşüktür.
45. AB devletlerinin bütçelerine oranla, GSYİH’lar toplamının %1’lik kısmını teşkil eden AB bütçesi küçüktür. Bu rakam yıllık 130 milyar $ civarındadır. Avrupa’nın en önemli meselesi bu paranın %40’ına denk gelen kısmın Ortak Tarım Programı’na(CAP) gitmesidir. Fransız çiftçiler bu paranın en büyük alıcısı, Alman ve Hollandalı vergi mükellefleri ise en büyük ödeyicisidir. Batı Avrupalı çiftçilerin gelirlerinin yaklaşık yarısı sübvansiyonlardan gelmektedir. Bu yüksek sübvanse oranlarına başka ülkelerde rastlamak pek mümkün değildir. Aynı oranlar Japonya için 2/3, ABD için 1/3’dür. Zengin çiftçilerin bu paradan en büyük payı aldığını söylemek yanlış olamayacaktır. Ortalama bir Avrupa ineği günde 2.50 $ civarında sübvansiyon elde edebilmektedir.
46. AB’nin liberal kanat siyasetçileri bu devasa sübvansiyonlar rağmen satılamayan bol miktarda tereyağını ve şarabı çılgınlık olarak nitelemektedir. Bu fazla ürünler depolarda beklemekte, dahası vergi mükelleflerinin sırtına yük olmaya devam etmektedir. Bu bakımdan AB’li liberaller CAP’ın kaldırılmasından yanadır. Liberallerin bu söylemine karşılık çoğu Fransız olan çiftçilerin öncülük ettiği sosyal Avrupalılarsa sübvansiyonların kaldırılmasına karşı çıkmakta, aksi durumda ABD tarımının bölgeyi etkisi altına alacağını savunmaktadırlar.
47. Avro-şüpheci diyebileceğimiz İngilizlerin damardan neo-liberal siyasetçi Margaret Thatcher CAP’ı acımasızca eleştirmişti. Çünkü İngiltere’nin diğerlerine göre nisbeten daha az çiftçisi vardı ve aldığından çok daha fazlasını ödemek zorunda kalacaktı. Bu cevval kadın başbakan 1984’de istediğini kabul ettirdi ve Brüksel artık her yıl Londra’ya milyarlar tutarında indirimler yapmaktadır. Söz gelimi İngiltere AB bütçesine 2005’de 18 milyar $ katkıda bulunmuş, fakat bu paranın 6.18 milyar $’lık kısmını geri almıştır. Bazı AB ülkeleri bu duruma itiraz etmektedir. Esasen sorunun kaynağı CAP’dır, ancak şimdiye kadar CAP’dan daha iyisi geliştirilmiş de değilidir.          
48. AB ayrıca fakir bölgelerin kalkındırılmasına yardım etmektedir. İrlanda, İspanya, Portekiz ve Yunanistan muazzam derecedeki AB yardımlarından faydalanmaktadır. Ve artık bu ülkeleri yoksul olarak nitelemek yersizdir.(Yunanistan ve Fransanın güneyindeki ekonomilerin son zamanlarda başlarına gelenleri hariç tutarsak) Ortalama olarak İrlandalılar, İngilizler’den bir parça daha zengindir. Bir takım iddialara göre Türkiye’nin üyeliğini bloke etme çabaları Türkiye’yi bu muazzam derecedeki yardımlardan mahrum bırakmak ve bir tarım ülkesi olan Türkiye’yi CAP’dan faydalandırmak istememekle de alakalıdır.  Ayrıca nüfusu çok fazla olan Türkiye’nin karar mekanizmalarında ağarlık kazanması da istenmemektedir.
49. AB artık yoksul ülkeleri yeni üye olarak kabul etmekte tereddütlüdür. Bunun külfetlerine katlanmak istemediği için Türkiye’ye mesafeli davranılmaktadır. AB dayanışma fonlarından çok güzel yardımlar elde eden ülkeler zengin Batı Avrupa devletlerine oranla hızla zenginleşmekte ve onların 30 bin $ civarındaki kişi başı gelirlerine yaklaşmaktadırlar. Bu durum hem paraları hem de iş fırsatları yoksul Doğu Avrupa ülkelerine kayan Batı Avrupa vergi mükelleflerini öfkeye sevk etmektedir.
50. Son tahlilde, Ukrayna 2004’deki Turuncu Devrimi ile demokrasinin eski Sovyet topraklarında da kök salabileceğini göstermiştir. Belarus ise Avrupa topraklarında, etrafı AB üyesi ülkelerle çevrili olan son diktatörlük konumundadır. Ve Rusya ile yakın bağları vardır. Ancak yine de önümüzdeki süreçte Ukrayna ve Belarus’un AB adaylığı tartışılabilecektir.
    
51. Türkiye’nin durumu ise çok daha dramatikdir. Ve yakın bir dönemde Türkiye’nin AB’ye katılması mümkün görünmemektedir. Müzakereler 2005’de başlamış olmasına rağmen, AB anayasa denemesinin reddedilmesi AB siyasetçilerine ”Türkiye’ye geçit vermeyin” mesajı da iletiyordu. Şu an Türkiye süresiz biçimde bir bekleme odasında tutulmaktadır. Tüm bunlar bir yana KKTC’nin Kıbrıs’daki durumu karmaşıktır. Güney Kıbrıs’ın, Yunanistan’ın Bulgaristan ve Romanya’yı bloke etme şantajıyla AB’ye tüm Kıbrıs’ı temsilen 2004’de girmesinden sonra işler iyice çetrefilleşmiştir. De-Facto olarak yaratılan bu durum soncunda artık, Türkiye tüm şartları yerine getirse bile AB’ye üye olamayabilir. Çünkü Güney Kıbrıs’ı tanımamamktadır. Ve bunu yaptığı takdirde adadaki kendi askeri gücünü ve KKTC’yi bile bile lades deyip işgalci konumuna düşürecektir.
52. Aslında AB’nin kendisine aday olan tüm ülkeleri en kısa zamanda üye yapmasını beklemek ve AB anayasa’sının da bir an evvel çıkmasını ummak aynı anda çok şey beklemek anlamına gelmektedir. Ve bu tür bir zorlamanın AB’nin kapasitesini sıkıntıya sokacağı aşikardır.

*Bu yazı, Michael G. Roskin’in ‘Countries and Concepts-Politics, Geography, Culture’ adlı kitabı ile ‘vizesiz.net’in ‘Vizesiz Avrupa Kronolojisi’ başlıklı yazısından faydalanılarak vücuda getirilmiştir.

Daha fazla oku

1. Yunanistan Ege Denizine bütünüyle egemen olmak istiyor.

2. Yunanistan, Osmanlıdan kopup kurulurken Batı Ege Adaları da bu devlete bağlanmıştı. Yunanistan daha sonra diğer Ege Adalarına da göz dikti.

   

3. Yunanistan Balkan  Savaşları sonucunda Bozcaada, Gökçeada, Meis ve 12 Ada dışında kalan yerlere de yerleşti.

4. Yunanistan daha sonraları İtalyan egemenliğinde olan Oniki Ada ve Meis adasını ele geçirmek için çalışmalara başladı. İngiltere de bu arada İtalyanları Egeden çıkartmak istiyordu.

5. I. Dünya Savaşı sonrası toplanan Paris Barış Konferansı sonucu, İtalya kendisine yapılan baskı ile Tittani-Venizelos anlaşmasını yapmış ve Rodos hariç olmak üzere, oniki adanın Yunanistana verilmesini kabul etmiştir.

6. Tittani-Venizelos anlaşması İtalyada yeni iş başına gelen hükümet tarafından reddedilmiştir. Yunanistan da bunun üzerine Sevr’i imzalamaktan kaçınmıştır.

7. Hukuki olarak Türkiye’ye ait olan Onikin Ada ve Rodos 1912’den beri İtalyan işgali altındaydı ve uluslararası diplomasi yoluyla İtalya ve Yunanistan arasında bir sorun haline getirilmişti. Bu şekliyle de Lozan Konferansının gündemine sokulmuştur.

8. 1923 Lozan Barış Anlaşmasının 15. maddesi gereği Egedeki söz konusu adalar Türkiye tarafından İtalya’ya bırakılmıştır.

9. II. Dünya savaşı sonucu İtalyanın koşulsuz teslim olması istenince, New York’da toplanan 12 Adanın Rum temsilcileri Yunanistan ile birleşmek istediklerini açıklamışlardır.

10. Almanya Yunanistanı işgal edince, Oniki Adaya’da egemen olmuş, böylece de Türkiye’nin kendisi aleyhine savaşa girmeyip tarafsız kalacağını düşünmüştür.

11. Türkiye’nin  Almanya’ya karşı savaşa girme ihtimali arttıkça, Almanya bunu engellemek için çeşitli baskı ve girişimlerde bulunmuştur. Türkiye’ye göz dağı vermek için Rodos’daki Türk konsolosluğu binası bile bombalanmıştır.

    

12. II. Dünya savaşı Almanya’nın aleyhine dönünce, Almanlar Oniki Adayı terk etmiş ve Türkiye’yi adaları almaya davet etmiştir. Türkiye bunu olumlu bulmamış ve durumu İngiltereye bildirmiştir. İngiltere ise adaları işgal edeceğini söylemiştir.

13. İngiltere Almanlardan aldığı Oniki Ada üzerinde İngiliz askeri yönetimleri kurmuştur.

14. Adaları İngiltere işgal edince, Yunanistan İngiltereye başvurmuş ve adaların kendisine verilmesini istemiştir.

15. İngiltere Oniki  Adayı, Meisi ve Rodos’u Yunanistan’a vermeyi düşündüğünü, ancak kesin kararını barış yapıldıktan sonra vereceğini söylemiştir.

16. 1947’de Paris’de imzalanan İtalyan Barış anlaşmasının 14. maddesi ile Meis ve Oniki Ada Yunanistana bırakılmıştır.

    

17. 1947’de imzalanan İtalyan barış anlaşması ile, Lozan’ın 13. maddesinde yer alan: ‘anadolu kıyılarına yakın olan adaların silahsız olması gerektiği’ hükmüne paralel olarak, Yunanistana bırakılan Oniki Adada da askeri üs bulunamayacağı ve yığınak yapılamayacağı kayda bağlanmıştır. Hatta Lozan’dan farklı olarak bu adaların bitişiğindeki adalarında silahsızlandırılması öngörülmüştür.

18. Türkiye’nin bugün  Ege Denizi’nde, Anadolu kıyılarına yakın yerlerde adları belli 104 civarında ada ve adacığı vardır.

19. Türkiye’nin Egedeki adalarından Gökçeada, Bozcaada ve Uzunada dışındakiler 25km2’den küçük olup, bunların 84 tanesinin yüzölçümleri 1 km2’den küçüktür.

20. Yunanistan’nın sahip olduğu Midilli ve Rodos adaları 1000km2’den büyük olup, yüzölçümleri 25km2’dn büyük olan 21 adet adası vardır.

    

21. Yunanistan bugün Batı Anadolu kıyılarına kadar sokulmuş durumdadır.

22. Yunanistan, Türkiyenin Egedeki mevcut haklarını ortadan kaldırarak Ege’ye tamamen egemen olmak istemiş ve Ege’yi bir Yunan gölüne dönüştürmeye çalışmıştır. Yunanistanın bu çabaları Ege Denizi sorununun kökenini oluşturur.

23. Anadoluya yakın adalarla, Oniki Ada’ların askersiz durumda olması gerekiyordu, ancak Yunanistan 1963 Kıbrıs bunalımından itibaren, yapılan andlaşmalara aykırı olarak Anadoluya yakın olan adaları silahlandırmaya başlamıştır.

24. Yunanistan 1923 Lozan ve 1947 Paris andlaşmaları gereğince, kesin saptanmış statülü-askerden arındırılmış Ege Ada’larının durumunu değiştirmeye kalkışmış, Türkiye’de buna karşı çıkmıştır.

25. Yunanistan Ege’de yayılma politikası gütmüş ve buna uygun olarak Ege’de petrol aramak isteyen ortaklıklara arama ruhsatları vermeye başlamıştır.

26. Yunanistanın verdiği ruhsatlar 1970’lerde Türk kıta sahanlığını delmeye başlamıştır. Yunanistan bu tavrı ile kıta sahanlığının Ege Adaları ile Anadolu arasından geçer demeye çalışmıştır. Bu şekilde de Egenin bir Yunan gölü olduğu mesajını vermeye çalışmıştır.

27. Türkiye, TPAO’ya  Egede petrol arama ruhsatı vermiş, Yunanistan 1947’de verdiği notayla Türkiye’nin bu hareketini kınamış ve bunu yapmaya hakkı olmadığını söylemiştir. Türkiye bu uyarıya nota ile cevap vermiş ve karşılıklı kutuplaşma bu şekilde sürüp gitmiştir.

    

28. Yunanistan Egedeki  Ada’larında kıta sahanlığının olduğunu ve adaların ötesinde kıta sahanlığı bulunmadığını ileri sürmüştür. Bunu da 1958 yıllı Cenevre Sözleşmesine dayandırmıştır. Türkiye ise Cenevre Sözleşmesini imzalamadığını ve kendisini bağlamadığını söylemiş ve adaların da kıta sahanlığının bulunduğunu, ancak Ege Anadolunun doğal bir uzantısı olduğundan Yunan karasularının dışında yer alan adaların kıta sahanlığının olamayacağını, bundan dolayı Türkiyenin Ege’de geniş deniz yatağı alanları olduğunu belirtmiş ve bu sorunun karşılıklı görüşmelerle çözülmesini istemiştir.

29. Yunanistan, Egedeki kıta sahanlığının eşit uzaklık ilkesine uygun olarak Anadolu ile Doğu Ege adaları arasında yapılması gerektiğini ileri sürmüştür. Türkiye ise Egenin kendisine has koşullarının olduğunu ve kıta sahanlığının bir bütün olarak ele alınmasını ve sınırlamanın da ortak çizgi ilkelerine göre andlaşma ile yapılmasını istemekte ve buna göre davranmaktadır.

30. Uluslararası adalet divanı kıta sahanlığını kıtaların doğal bir uzantısı olarak değerlendirmektedir. Bu Türkiyenin de tezini doğrulamaktadır.

31. Sovyetler de adaların kıta sahanlığının olamayacağını savunmuş, ve buna aykırı davranarak adası olan ülkelerin sözde kıta sahanlığı yaratamayacağını ve öteki ülkelerin kıta sahanlığını delemeyeceğini söylemiştir.

32. Arjantin ve İngiltere arasındaki Falkland Krizi de, Sovyetlerle benzer görüşleri savunan Arjantinlilerin İngilizlere karşı çıkmas ile oluşmuş ve bu iki ülke 1982’de savaşmış ve Arjantin yenilmiştir. Falkland Adaları halen İngilterenin elindedir.

    

33. Yunanistan ege adaları sorununu Uluslararası Adalet Divanına götürmeyi önermiş, ancak 1975 de yapılan bu öneriyi Türkiye olumsuz karşılamıştır.

34. Uluslararası Adalet Divanı 1976’da egenin uluslararası sularında Türkiyenin petrol arama girişimlerinin engellenmesi isteğini reddetmiştir. Bunun üzerine Yunanistan ve Türkiye 1976 ‘da görüşmeye başlamış ve kıta sahanlığı sorunu diplomatik alana kaymıştır.

    

35. 1974’de, FIR yani Ege Hava Sahası sorunu ortaya çıkmıştır.

36. 1950’ye kadar Türkiye’nin doğusu ile İtalyanın doğusu arasındaki hava sahası Türkiye’nin kontrolü altındaydı. 1950’de İstanbulda yapılan Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO) toplantısında Egenin ortadan ikiye bölünmesi istenmiştir. Oluşturulacak FIR hattının doğusunda İstanbul’un, batısında ise Atina’nın bulunması önerilmiştir. Ancak Türkiye’nin konuyu önemsememesi üzerine FIR hattı olarak Türkiye’nin ege karasularından geçen hat kabul edilmiştir. Böylece ege denizinin üzerindeki hava sahasının bütününün kontrolü Yunanistana kalmıştır. Buna dair andlaşma da 1952’de ICAO’nun konseyinde onaylanmıştır.

37. FIR, Uçuş Bilgi Bölgesi demektir. Sivil havacılık için kullanılır ve ulusal hava sahasını belirtmez.

38. Türkiye 1974 Kıbrıs harekatı sırasında güvenliği için yeni bir FIR hattı belirlemiş ve yayınladığı 714 sayılı NOTAM ile Türkiye’ye gelen uçakların, kıyılarına 50 mil kala kimliklerini kendisine bildirmesini istemiştir.

39. Yunanistan ise, Kıbrıs harekatından sonra egenin tümünü tehlikeli bölge olarak ilan etmiş ve FIR hizmetlerini durdurmuştur. 1066 sayılı NOTAM ile de ege semalarını uluslararası hava trafiğine ve türk sivil-askeri uçaklarına kapattığını duyurmuştur.

40. 1066 sayılı NOTAM ile Yunanistan kendi FIR bölgesini, ulusal hava sahası içinde kabul etmiş ve uçakların bu bölgeye girmesini kendi iznine bağlamıştır. Bu durum Türkiye’nin Egedeki haklarını zedelemiştir. Ve sivil havacılığımızı sekteye uğratmıştır.

41. Yunanistan 1931’de 3 mil olarak belirlenmiş olan karasularını, kanunla 10 mile çıkarmış, bunu da 1975’de dünya’ya ilan edip buna uyulmasını istemiştir. Ancak buna hiçbir devlet uymamıştır.

42. Yunanistan 1975’den itibaren Ege Adalarının 6-10 mil arasınaki bölgelerine giren Türk uçaklarını, Yunan havasahasını ihlal ettikleri gerekçesiyle protesto etmeye başlamıştır. Türkiye ise bunları reddetmiştir. Türk uçaklarının bu sınırlar dahilinde taciz edilmesi üzerine Atinaya notalar verilmiştir.

    

43. Yunanistanın 10 millik hava sahası sınır iddiası, Türk-Yunan ilişkilerine Ege sorununda yeni dertler açmıştır.

44. Lozan’ın 6. maddesinde ege denizinde karasularının genişliği 3 mil olarak kabul edilmişti. Yunanistan bunu 1936’da, Türkiye’de 1964’de 6 mile çıkarmıştır. Yunanistan bunu 12 mile çıkaracağını söylemiş, Türkiye ise buna karşı çıkmıştır.

45. Mevcut 6 mil sınırına göre Ege’nin %49’u Uluslararası Su niteliğindedir. %43.6’sı Yunan karasuları içersinde ve %7.4’ü de Türk karasuları dahilindedir.

    

46. Eğer Yunanistan karasularının sınırını 12 mile çıkarırsa Ege’nin %27.3’ü uluslararası sular, %64.1’i Yunan karasuları, %8.5’i de Türk karasuları haline gelecektir.

    

47. Karasularının 12 mile çıkması Türkiye’nin deniz ve hava ulaşımını, uçak ve gemilerin egeden Akdeniz’e çıkışını sınırlandıracak ve Türkiye’nin savunmasını olumsuz etkileyecektir. Ege’de ayrıca ‘Egemenliği devredilmemiş adalar’ sorunu vardır. Bu konuda Yunanistan’la aramızda ‘Kardak Krizi’ de dahil olmak üzere pek çok sorun yaşanmıştır.

    

48. Türkiye, Yunanistanın karasuları sınırını 6 milden fazla uzatmasını hiçbir zaman kabul etmeyeceğini defalarca ifade etmiştir. Ve bu tür bir hareketi savaş nedeni sayacağını da 1976’da açıklamıştır.

    

49. 1978’de Lahey Uluslararası Adalet Divanı, Yunanistan’ın başvurusu üzerine 2 yıllık bir incelemeden sonra Egedeki Kıta sahanlığı sorununa bakma yetkisi olmadığını açıklamıştır. Bu karar üzerine ikili görüşmelerin daha da önemi artmıştır. Ancak bugüne kadar herhangi bir gelişme de olmamıştır.

50. 1980’lerde Türkiye ve Yunanistan arasında 6 farklı sorun vardı:

    1. Egedeki kıta sahanlığının paylaşılması

    2. Ege hava sahası sorunu

    3. Yunanistana ait olan adaların silahlandırılmasının önlenmesi

    4. Batı Trakya Türkleri

    5. Karşılıklı güven ortamını tesis etme zorunluluğu

    6. Yunanistanın NATO’nun askeri kanadına geri dönmesi

51. Yunanistanın NATO’nun askeri kanadına dönmesi ile ilgili olan ABD Gen. Kur. Bşk’nın adından esinlenilen Rogers Planı Türkiye tarafından kabul edilince Yunanistan 20 Ekim 1980’de NATO’nun askeri kanadına geri dönmüştür. Ufuk Güldemir’in NATO’nun askeri kanadına Yunanistan’ın dönüşünü anlatan ‘Kanat Operasyonu’ adında kitabı vardır.

    

    *Bu yazı, Rifat Uçarol’un ‘Siyasi Tarih 1789-2001’ adlı kitabı ile Toktamış Ateş’in danışmanlığını yaptığı ”Ege Adaları’nın Hukuksal Statüsü (Ege Sorunları)” adlı Yüksek Lisans tezinden faydalanılarak vücuda getirilmiştir.

Daha fazla oku

       

1. Kamu hizmetlerinin deregüle edilmesi ve küresel ekonomiye eklenmesi GATS ile hızlanmıştır. GATS ile, esasen neo-liberal politikalar ete kemiğe bürünmüş oluyordu. Kamu hizmetleri neo-liberal politikalar sonucunda serbest piyasanın koşullarına terk edilmektedir.
2. Kapitalist sistemde 1970’lerde yaşanan kriz, sermaye için yeni karlı yatırım alanlarının yaratılması ihtiyacını doğurmuştur. Kamu hizmetlerinden bedel alınmaya başlanması bu yöndeki değişimden kaynaklanmaktaydı.
3. GATS’a göre serbestleştirmeye konu edilebilecek 12 ana ve 160 alt hizmet sektörü vardır. Bu nedenle kamu hizmetlerini, deregüle uygulamaları ile şekillendiren GATS, toplumsal yaşamın her alanına doğrudan etki etmektedir.
4. Hükümetler GATS anlaşmasını gündemden uzak tutarak oluşacak toplumsal muhalefeti önlemeye çalışıyor görünmektedir. 
5. Türkiye GATS kapsamındaki 9 ana sektörden ve 84 alt sektörden taahhütlerde bulunmuştur. Bu GATS kapsamının %54’lük kısmından fazladır. Bizim gibi diğer Gelişmekte olan ülkeler ise %20 civarında taahhütlerde bulunmuştur. Türkiye kamu hizmetlerinin %46’dan fazlasını GATS kapsamına dahil etmiştir.
6. GATS anlaşması son derece tekniktir ve anlaşmanın genel yapısı bilinmezlerle doludur. DTÖ’nün getirdiği kurallar 400 sayfadan fazla hukuki metin ve 22.000 sayfalık ulusal takvimlerden oluşmaktadır. Ülkelerin DTÖ sisteminden faydalanabilmeleri bu kuralları anlama ve uygulama kapasitelerine bağlıdır.
7. GATS kamu hizmetlerini sarıp sarmalamaktadır. DTÖ’ye aday olan ülkelerle, DTÖ kapsamında müzakereler yapılmakta, üye olanlarla ise yaptıkları taahhüt listeleri güncellenmekte ve hizmet alanları genişletilmeye çalışılmaktadır. Ayrıca DTÖ en az gelişmiş ülkelerin ihraç ettikleri malların gümrüksüz ithalatına olanak sağlayacak bir sistem de geliştirmiştir. Buna ‘Genelleştirilmiş Preferanslar’ denir.
8. Mal ticaretini düzenleyen GATT ise 1947’de imzalanmış ve 1948’de yürürlüğe girmiştir. Bu daha sonra DTÖ haline gelecektir. 1951 yılında İngiltere-Torquay’da yapılan müzakereler ile pek çok ülke ile beraber Türkiye’nin de GATT’a katılması öngörülmüştür. Türkiye GATT anlaşmasını 1953 yılında imzalamıştır. DTÖ’nün üyelerinin 3/4’ü gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerden oluşmaktadır.
9. 1986-1993 arası yapılan (Punta del Este)Uruguay Round’dan sonra, 1994’de Fas Marakeş’de imzalanan ve 1995’de yürürlüğe giren ‘nihai senet’(Final Act) ile DTÖ kurulmuş oldu. Buraya katılan ülkeler sanayi ürünlerinde belli bir takvim içerisinde tarife indirimine gideceklerini bildirmişlerdir. Söz konusu indirimler Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkeler açısından farklı oran ve takvimlerde gerçekleşecekti. 
10. DTÖ, IMF ve Dünya Bankası ile Bretton Woods kurumlarının üçüncü ayağını oluşturmaktadır. DTÖ’ye katılmak için bir takım prosedürlerin yerine getirilmesi gerekmektedir. Katılma konusundaki karar 2 yılda bir toplanan Bakanlar Konferansı tarafından alınır. Katılma şartları ile ilgili anlaşma, Bakanlar Konferansı tarafından DTÖ üyelerinin 2/3 oyu ile onaylanır. Diğer kararlar ise konsensüsle, yani oybirliği ile alınır. Aksi belirtilen durumlar hariç olmak üzere, oybirliği ile karar alınamadığı durumlarda oyçokluğu’na başvurulabilir. 
11. DTÖ kapsamında; GATT ile mal ticareti, GATS ile hizmet ticareti ve TRIPS ile fikri mülkiyet ticareti hukuksal bir çerçeveye oturtulmuş oldu. Bugün DTÖ dünya ticaret hacminin %85-90’nını kendi kurallarına tabi etmiş durumdadır. GATT’ın tarım ve tekstil gibi belirli alanlarla, devlet alımları, ürün standardı, sübvansiyonlar ve anti-damping uygulamaları gibi belirli alanlarda ekleri bulunmaktadır. DTÖ sistemi gelişmekte olan ülkelere taahhütlerini uygulayabilmeleri için bir takım esneklikler de tanımaktadır.
12. GATT ticareti aşamalı olarak serbestleştirmeyi hedeflemekle beraber üye ülkelerin yerel üretimlerini yabancı rekabet karşısında koruma hakkını da tanımaktadır. Ancak ülkeler korumacı tedbirleri gümrük tarifeleri aracılığıyla gerçekleştirebilirler. Bazı sınırlı durumlar dışında ‘miktar kısıtlaması’ yapmak GATT ile yasaklanmıştır. Yani ithalat kotaları yerli sanayi’yi korumak amacıyla kullanılamaz. Sadece geçici ödemeler dengesi zorluğu çeken ülkeler bir süre için ithalat kısıtlamalarına gidebilirler.
13. DTÖ; Bakanlar konferansı, Genel Konsey, Konseyler, Komiteler, Sekreterya ve bütçe organlarından oluşmaktadır. DTÖ’de en yüksek karar organı Bakanlar Konferansıdır ve 2 yılda bir toplanmaktadır. DTÖ bütçesinin büyük kısmını üyelerinin katkılarından elde etmektedir. Bu katkılar üyelerin uluslararası ticaretteki payına göre hesaplanır.
14. Bakanlar Konferansı 1996’da Singapurda, 1998’de Cenevre’de, 1999’da Seattle’da, 2001’de Doha’da, 2003’de Cancun’da, 2005’de Hong Kong’da ve 2009’da Cenevre’de yapılmıştır. 1999’daki Seattle görüşmeleri şiddetli muhalif gösteriler nedeniyle tamamlanamamıştır.
15. GATS’ın gereklerini yerine getirmek için her ülkede ‘şubeler’ bulunmaktadır. Bu şube Türkiye için Hazine Müsteşarlığı bünyesindeki ‘Banka ve Kambiyo Genel Müdürlüğü’dür. 
16. GATS uluslararası hizmet ticaretine ilişkin kavram ve kuralları belirleyen ilk ve çok taraflı anlaşmadır.
17. GATS anlaşması madde 3-B’ye göre hizmet kavramı kamunun verdiği hizmetler dışındaki alanları tanımlar. Buna göre eğitim, sağlık ve ulaştırma GATS kapmsamının dışındadır. GATS madde 3-C ise kamu hizmetini, resmi otorite tarafından sağlanan, ticari olmayan ve rekabete konu olmayan alanlar olarak tanımlamaktadır. GATS’ın madde 3-B ve 3-C’si bir arada düşünüldüğünde eğitim, sağlık, ulaştırma, sosyal güvenlik gibi alanlar doğrudan anlaşma kapsamına girmektedir.
18. GATS’ın ‘En Çok  Kayrılan Ülke’ ilkesine göre, ulusal ve yabancı hizmet sağlayıcıları arasında ayrım güdülemez. Birine tanınan bir hak diğerine de tanınır. Bu ilke ile Genelleştirilmiş Preferanslar Sistemi birbirine zıttır. Lakin ikincisinden sadece gelişmişlik durumu kötü olan ülkeler faydalanabilmektedir.
19. GATS’a göre üye ülkeler kendi aralarında liberalleştirici olmak kaydıyla çok taraflı anlaşmalar yapabilir. GATS ayrıca taraf ülkelere, diğer ülkelerin yatırımcılarının yapılan düzenlemelerden haberdar olmasının sağlanması için şeffaflık kuralı getirmiştir. Buna göre ülkeler tüm yasa ve tüzüklerini yayınlamak durumundadırlar.
20. GATS ile hizmetlerin sınır ötesi hareketi; Hizmetlerin sunulacağı ülkede ticari bir işletmenin oluşturulması; Gerçek kişilerin hizmet ifa etmek için yabancı bir ülkede geçici bir süre bulunabilmeleri ve tüketicilerin ithalat yapılan ülkeye gidebilmeleri düzenlenmektedir.
21. 1970’lerde ortaya çıkan üretimdeki düşüş, işsizlik ve enflasyon kapitalist üretim tarzının yeniden yapılandırılmasını gerektirdi. 1970’lerdeki kriz arz fazlalığı ve talep azlığından kaynaklanmaktaydı. Üretilen mallar tüketilemiyordu, bu anlamda fordist bir kriz yaşanmaktaydı. 1980’lerde krizden çıkış yolu olarak üretim tarzının değiştirilmesi ve sermaye fazlası için yeni karlı alanların bulunması formülü üzerinde duruldu. Aynı zamanda,kapitalizmin evrensel bunalımları ile yeni teknolojik gelişmeler de birbirini takip ederler.
22. GATS anlaşması imzalandığı dönemde DTÖ’nün o dönemdeki başkanı ‘küresel ekonominin anayasasını yazıyoruz’ demiştir.
23. Dünya hizmet ticareti’nin hacmi 2010 yılı için 3.5 trilyon $ civarındadır. Dünya mal ticareti’nin hacmi ise 2010 yılı için 13 trilyon $ civarındadır. Bir çok gelişmiş ülke sanayi ürünleri ticaretinde serbest politikalar uygularken, tarım ve tekstil konularında oldukça korumacı politikalar uygulamışlardır.
24. Hizmet ticaretinden elde edilen karlar, Fikri Mülkiyet hakları konusundaki uluslararası yasaların zayıf kalması nedeniyle potansiyelinin altında kalmaktadır. TRIPS anlaşması fikri mülkiyeti düzenlemektedir. TRIPS, 1967 Paris Anlaşmasını, 1971 Berlin Anlaşmasını, Roma Anlaşmasını ve Fikri Mülkiyet Haklarına ilişkin diğer anlaşmaları da kabul etmektedir. Ulusal Muamele ve En çok Kayrılan Ülke gibi kurallar bu anlaşma için de geçerlidir. Anlaşma kapsamına giren konular için 20 yıllık bir koruma süresi tanımaktadır.
25. Avrupa 1.7 trilyon $, Kuzey Amerika 550 milyar $ ve Asya 750 milyar $ ile hizmet ticaretinden aslan payını almaktadır. Çin, Japonya ve Hindistan Asya’nın en büyük hizmet tedarikçisi ülkeleridir. ABD 470 milyar $, İngiltere 240 milyar $ ve Almanya 215 milyar $ ile ilk üç büyük hizmet ihracatçısıdır. Çin ve Japonya 130 milyar $ civarında hizmet ihraç etmektedir.
26. Dünya hizmet ticaretinde önde gelen ihracatçı ülkeler gelişmiş ülkelerdir. Türkiye 33 milyar $ ile dünya hizmet ticaretinden %1 pay almaktadır. Gelişmekte olan ülkelerde hizmet sektörü tam olarak gelişmemiş olması nedeniyle GATS bu tür ülkelere bir takım korumacı tedbirler uygulama hakkını da vermektedir.
27. ABD, Kanada, Japonya ve İngiltere gibi ülkeler 1980-1990 arasında deregüle faaliyetlerine başlayınca, bu aynı zamanda GOÜ’lerin de aynı şeyi yapması gerektiği anlamına geliyordu.
28. 1970’lerin sonlarına doğru AIG, Merrill Lynch ve Citibank gibi ÇUŞ’lar ABD yönetimine, hizmet sektörlerinin serbest ticarete konu olması için lobi yapmaya başladılar. Bu ÇUŞ’lar aynı zamanda 2008’deki Finans krizinin ve 20 trilyon $’lık kaybın da nedeni olmuşlardır.                          
29. Telekomünikasyon alanı GATS kapsamına 1997’de dahil edilmiştir. GATS’ın yürürlüğe girdiği 1995’den beri telekomünikasyon gelirleri istikrarlı biçimde artmaktadır. 2008 yılında dünya telekomünikasyon gelirleri 2 trilyon $ seviyesindeydi.
30. Türkiye DTÖ’ye kurulur kurulmaz üye olmuştur. Türkiyenin DTÖ’nün Cenevredeki merkezinde Daimi temsilciliği vardır. Türkiye GATS anlaşması ile kamu hizmetlerini büyük ölçüde anlaşmaya dahil etmiştir.
31. Türkiyede Telekom’un özelleştirilmesi sancılı bir süreç sonunda gerçekleşti. Telekom’un özelleştirilmesinde IMF, Dünya Bankası, OECD ve AB son derece etkin bir rol oynadı.
32. Dünya Bankasının 1993’de yayınladığı rapor, Türkiye için Telekom özelleştirmesine yönelik ifadenin geçtiği ilk belgelerden biridir. Rekabetçi ortamın oluşturulması için Telekom’daki devlet tekelinin azaltılması ve sonunda tamamen ortadan kaldırılması gerektiği telkin edilmekteydi.
33. Telekom önce Postadan ayrıldı, telekom alanında BİO oluşturuldu ve özel sektörün katılımı ve rekabetin artması için acil düzenlemeler yapıldı. Türkiye’ye rekabetçi olması ve uluslararası kurumsal düzenlemelere uyum sağlaması telekom’daki reformun hızlandırılması ile mümkün olacaktı.
34. Dünya Bankasının raporunun ardından Türkiye 1994-1995 arasında posta hizmetlerini telekomünikasyon’dan ayırdı. Posta ve Telgraf hizmetlerinin maliyetinin yüksek olması ve karlı olmamaları bunların karlı telekomünikasyon alanından ayrılmasını gerektirmiştir. 1995 tarihli niyet mektubu ile IMF’e Telekom’un şirketleştirileceği ve bu alan için bir BİO oluşturulacağı taahhüt edilmiştir. 2000 yılında  Telekomünikasyon Kurumu kuruldu, ama özelleştirme yine ertelendi.
35. Türkiye IMF’e sunduğu Niyet Mektubu ile 2002 yılında Telekomun satılacağını duyurdu.
36. OECD’nin 2002 yılında yayınladığı rapora göre Türkiye telekomünikasyonu liberalleştiren son OECD ülkesidir ve bu gecikme bir talihsizliktir. OECD raporuna göre Türkiye Telekom için stratejik bir yatırımcı bulur ve şirketteki hisselerini %50’nin altına çekerse tam liberalleşmeyi ileri taşıyabilir. OECD’nin 2002 yılındaki raporuna göre altın hisse yoluyla Telekom kararlarına müdahale edilmemesi gerektiği söylenmekteydi.
37. Telekom’un özelleştirilmesinden hemen önce 2005 tarihli IMF niyet mektubunda özelleştirme programının daha ileri safhaya taşınması gerektiği söylenmiştir. Bu niyet mektubundan sonra Telekom’un %55’i Oger Telecoma satıldı. Telekom 6.55 milyar $’a Oger Telekoma satılmıştır.
38. AB’den gelen 2006 tarihli Katılım Ortaklığı Belgesinde ise piyasanın bütünüyle serbestleştirilmesi istenmiştir. Bu öneri %55’in satılmasından sonra yapılmıştır. Nitekim, Ulaştırma Bakanı Binali Yıldırım’da küçük bir hisse dışında devletin kademe kademe Telekom’dan çekileceğini söylemiştir.                                               
39. Mayıs 2010 itibariyle Telekom’un %45’inin %30’luk dilimi Hazineye, %15’lik dilimi ise halka arz halindedir. Telekom ayrıca Avea’nın %81 kadarına sahiptir. Avea’nın %19 kadarı ise İş Bankası’na aittir.
40. Hazineye göre; hizmetlerin kamu veya özel niteliğini korumak, rekabete açılan alanları sadece yerel firmalarla sınırlandırmak, yabancı hizmet sunucularına izin verip vermemek ülkenin iradesindedir. Ancak pratik’de bu pek de böyle olmamaktadır. Türkiye de küresel ekonomik ortamda GATS’ın gereklerini yerine getirip getirmemekte göreceli olarak özgürdür. Ancak bunları yapmazsa küresel kapitalist sistemin dışına itilir, yaparsa içinde kalır.
41. Dünya Bankası ve IMF’den alınan krediler, DTÖ ve OECD’ye üye olmanın getirdiği yükümlülükler ve AB’ye üye olma isteği, Türkiye’yi yazılan raporlardaki önerileri yerine getirmeye zorlamıştır. BU diğer GOÜ’lerde de aynı şekilde olmaktadır.                                                            
42. Telekom GATS’da öyle yazdığı için özelleştirilmemiştir. Ancak dışardan gelen telkinlerle bunu yaptığınızda GATS hükümlerinin altına öyle ya da böyle  girmiş olursunuz. Telekomünikasyon artık 1990’lar’daki gibi yerli sermayenin elinde değildir. Yabancı sermaye bu alana hakim olmuştur. Bu çok önemli hizmet ticareti kolundaki bu durum, Türkiye’nin Dünya hizmet ticaretindeki %1’lik payı ile beraber değerlendirilmelidir.
43. Esasen, GATS’da ülkeleri serbestleştirmeye ve özelleştirmeye zorlayan hiçbir madde yok iken ülkeler tam tersi hareket etmektedir. Asıl cevaplanması gereken bunun neden olduğudur.

 

 *Bu yazı, AÜSBF’nin yayınları ile Nil Karaca’nın ”Gatt’dan Dünya Ticaret Örgütü’ne” adlı makalesinden faydalanarak vücuda getirilmiştir.

Daha fazla oku

*NOT: Türk toplumunun, tarihinden gelen bir takım sebeplerden dolayı ‘güç’ olgusuyla  hem bireysel hem de toplumsal manada sağlıklı olmayan bir ilişkisi vardır. Bu çalışma bu gerçek göz önünde bulundurularak değerlendirilmelidir.

ÖNSÖZ

Günümüz dünyasında çok önemli değişmeler yaşandı, yaşanıyor. Yeni üretim ve tüketim kalıpları, yeni değer yargıları ve bunların düşünsel altyapısını oluşturan yaklaşımlar mevcut. Ne var ki toplumlar yaşayan birer organizma olmakla beraber, sürekli bir biçimde devinim yaşayan ve geride bıraktık eski hallerinden bambaşka bir yapıya bürünebilecek organizmalar da değillerdir. Özellikle küreselleşme gibi tüm dünyayı kasıp kavurduğu söylenen o ‘neo’ yaklaşımlar toplumları ortak bir potada eritmekten uzaktır. Bu bakımdan sürekli varlığından dem vurulan post-modernist teoriler esasen içine girilecek bir kalıp değil, aksine karşılaştığı toplumun kültürel yapısıyla kaynaşıp, bir bütünlük ve yeni bir form, yeni olmakla beraber tanınamayacak derecede de başkalaşamayacak bir form, meydana getirebilirler. Bu bakımdan modernitenin evrenselliği olamaz. Buradaki temel sorun neo-değerlerin içselleştirilebilinmesiyle alakalıdır.

Türk kültürü tarihin en eski kültürlerindendir. Hatta eski Türk kavimlerinin yaptığı Kavimler Göçü bugünkü Kıta Avrupasını meydana getirmiştir diyebiliriz. Ancak tarihi bu kadar şekillendirebilmiş olmakla beraber, Türkler yazılı kültürü çok güçlü bir millet değildir. Literatürde yazıyla bağlantılı ama sözlü bir kültür(perma-motor) olarak tanımlanmaktadırlar. Bir Çin, bir Fars ya da bir Hint kültürü sahip oldukları güçlü yazı dili ile güçlü bir literatür ve milli bilinç oluşturabilmişlerdir. Yazılı kültürün güçlü olmayışı güçlü bir etnik kimlik oluşmasını, oluşmuşsa da onun korunmasını zorlaştırır. Bu bakımdan tarihte konar-göçer göçebe bir millet olan Türkler, yerleşik hayata çok geç başlamalarından ötürü kendi yazılı literatürlerini de çok geç oluşturmuşlardır. Göçtükleri her yerde karşılaştıkları kültürlerle kaynaşmışlar, hatta bazıları asimile olmuştur. Göçebeliğin getirdiği yaşam pratikleri sayesinde kendi işlerine yarayacak kültürel argümanları da çok çabuk başka milletlerden alabilmişlerdir. Aynı şekilde göçebeliğin iç dinamikleri kadın-erkek ayrımı oluşmasını engellemiş ve hiyerarşik bir yapılanma meydana gelmesini önlemiştir. Bu bakımdan esasen İslam öncesi Türk toplumumun görece daha demokratik(ilkel) yapısal özellikler taşıdığını söyleyebiliriz.

İslamlaşma ile birlikte yaşam alanlarının kadın erkek bazında bir birinden uzaklaşması, yerleşik yaşama uygun yeni pratiklerin üretilmesi, görünürde bir başkalaşım getirmekle beraber, Türklüğün temel niteliklerini değiştirememiştir. Günümüzde içine doğmuş bulunduğumuz toplumsal yapıda da halen, Türklüğün en temel özellikleri olan savaşçılığın ve göçebeliğin kalıntıları mevcuttur. Bugünkü kendine has modernleşme mücadelemizi bu özelliklerimizi dikkate alarak incelememiz gerekmektedir.

TÜRK EKONOMİK VE TOPLUMSAL HAYATINA SOSYOLOJİK AÇIDAN

GENEL BİR BAKIŞ

Türk toplumu sahip olduğu eski özelliklerini halen devam ettiriyor. Özellikle ekonomik yaşamdaki yapımızda halen tam olarak modernleşememiş bir toplumun üretim ve tüketim kalıplarının kalıntıları mevcut. Geleneksel üretim ve tüketim kodları Osmanlıdan beri çok değişmemiş. Üretimin ne ile yapılacağı çok fazla sorun olmamış, yeni üretim teknikleri kullanılabilmiş ancak, üretilen ve işlenen metalarda çok fazla bir değişiklik olmamıştır. Temelde tarım toplumuna evrilmiş olmakla beraber, ekonomik gücünün diğer ayağında askeri başarılardan elde edilen gelirler bulunmaktaydı. Bu durum özellikle Selçuklu ve Osmanlı döneminde bu şekilde olmuştur. Bir takım bilimsel gelişmeler olmuştur ancak, bu dönemler Osmanlı ve Selçuklu dönemlerinin çok küçük bir kısmını oluşturur. Yine de en temel ekonomik gelirler toprak ve hayvancılık üzerineydi. Hatta tımar sistemi bu ekonomik niteliğin bir sonucudur. Ancak bahsettiğimiz üzere yerleşik yaşama geçen Türklerin günlük hayatlarında sosyolojik manada tam bir eşitlik olamamıştır. Çünkü; Türk toplum yapısında birincisi boy, soy sop tarzında sağdan sola; ikincisi aynı boy içinde ak budun, kara budun diye ayrımlara yol açan yukarıdan aşağıya ikili bir segmentasyon bulunmaktadır. Bu durum imparatorluğa geçiş süreciyle yoksul halk aleyhine olmuş olan bozulmayı da açıklamaktadır. Nitekim bu durumun sosyo-ekonomik sonuçlarından biri olarak 1912-1913 tarım sayımlarına göre Anadoludaki 1 milyon aile’nin %1′i toplam toprakların %39′una; ailelerin %87′si ise toprağın %35′ine sahip bir hale gelmiştir.

İmparatorluğun iyice kökleşmesi ve tımar sisteminin bozulması köylüyü topraksızlaştırmıştır. Çünkü vergi toplama gücünü elinde bulunduran yerel güçler zamanla merkeze karşı feodal bir güç haline gelmiş, daha sonra da köylünün elindeki toprağı gasp etmişlerdir. Haliyle ekonomik gücü yeterince yerinde olmayan Anadolu insanının serfleşmesi ve insani haklarından uzaklaşması kaçınılmaz olmuştur. Oysa göçebe dönem ve Osmanlının erken dönemlerinde Türkler böyle değildi. Konar göçer olmanın en temel özelliği metaların pay edilmesinde kendini göstermiştir. Yani İslamlaşmanın doğal sonucu olarak gösterilen yerleşik yaşama geçme sonucu Rousseau’nun dediği gibi mülkiyet olgusu doğmuş bu da çatışmanın ve belki de güçlü olanın yağmasının temel sebebi olmuştur. Halbuki erken dönem Müslüman ülkeler ve Bizans’ta toprakta devlet mülkiyeti ile özel mülkiyet ayrımı mevcuttu. Bozkırlarda hayvan yetiştiricisi olarak yaşayan Türkler, toprağın bir kişinin özel mülkü olmasını anlamakta zorlanmışlardır. Dolayısıyla da mülke sahip olma olgusunun eski Türklerde çok da büyük önem arz eden bir mesele olmadığını, esas olanın gelenekler olduğunu anlayabiliyoruz. Bu tür bir yapıyı ‘Potlaç Kültürü’ ile açıklayabiliriz: ”Orta Asya şamanlık kültürü olan ve Osmanlı İmparatorluğu’nda olduğu gibi bazen büyük bir boyuta ulaşan potlaç, yaşamın tüm alanlarını kapsar ve zihniyet işleyişini belirler. Potlaç kültürü, soy ve kan birliği üzerine oturur, yasalar değil karşılıklı rızaya dayalı gelenekler egemendir. Düğün, nişan, sünnet, bayram, zafer vb. Olaylarda gerçekleştirilen değiş-tokuş, bu kültürün belirleyicisidir. Maddiden daha çok manevi alış-veriş önemlidir; duygu alış-verişi yaşamsal bir öneme sahiptir. Bu düzende toplum, hiyerarşik bir görünüme sahip olsa da, aslında söz konusu olan eşitler arasında geçici bir eşitsizliktir; her an statü değişiklikleri olabilir. Özel mülkiyet kavramı yoktur, herkes kardeştir, ben yok biz vardır, servet kollekif bir anlama sahiptir. Servet, bir anda el değiştirebilir.”

Konusunu ettiğimiz Türklerin bu sosyolojik niteliği mutlak surette toplumsal ve yönetsel konulara bakış açılarını ve davranış kalıplarını etkilemiştir. Çünkü; ”Bireyin, siyasal katılma davranışlarını diğer toplumsal davranışlardan, toplumsal yapıdan soyutlamak mümkün değildir. Dolayısıyla katılma eylemi, toplumsal ilişkiler ağı ile bireyin toplumsal davranışlarının bir parçasıdır.” Toplumda eğer siyaseti ve yönetimi etkileyebileceğine dair bir zihniyet yapısı yoksa ve toplumsal baskılar bir takım düzenlemeleri zorluyorsa, bir takım düşünürlerin savunduğu gibi yasal platformdaki ve kanuni metinlerdeki verilen haklar pek bir işe yaramayacaktır. Çünkü halk verilen hakları ve düzenlemeleri nasıl kullanacağını bilemeyecek ya da onların neden var olduğunu anlayamayacaktır. Bu manadaki bir bilinçlenmenin ise yüzyıllar alacak bir süreç olduğunu söyleyebiliriz. Çalışmanın girişinde yaptığımız ‘içselleştirme’ vurgusu bu sürecin bir sonucu olabilir.

”Bugünkü Anadolu kültürünün dört temel kaynağından söz edebiliriz: Orta Asya, İslam, Anadolu ve Kemalist Devrim. (İslam dininin bugünkü kültürümüze etkisini ise, İran ve Arap etkisinden soyutlayamayız.)” İşte bir sentez olmuş olan, ve karşılaştığı her kültürden kendisine yarayacak olan kısmını alabilmiş olan Türkler esasen kendilerine ‘has’ bir kültüre sahip olamamış, olmuş olsa bile bunu zamanla kaybetmiştir. Bu durumda Türklerin tarih sahnesinin esas oyuncularından olmakla beraber, bir kültür yaratıcısı değil, kültürler arası bağlantıyı sağlayan bir taşıyıcı olduğunu söyleyebiliriz. Bu durum bugünkü davranış ve düşünce kalıplarımızın da bir nedeni ve sonucudur.

GÜNÜMÜZ DÜNYASI TÜRKİYEYİ NEREYE SÜRÜKLÜYOR?

Günümüz dünyası artık yeni dönemlerden geçiyor. Tarih baş döndürücü bir biçimde değişmekte. Değişen dünyadan kasıt; esasen üretim ve tüketim kalıplarının farklılaşması ve iletişim kanallarının çeşitlenmesinden ibaret. Dünya küçük bir köy haline geldikçe, firmaların ve üretim faktörlerini, ellerinde bulundurdukları metaları dünyanın her tarafına satmak isteği iyice kabarıyor.

1. Paylaşım Savaşına kadar Dünya üzerinde uygulanmış bulunan sistem Altın Para Standardıydı. ”Altın para standardında, memleketteki para miktarı keyfi olarak artırılıp azaltılamaz. Bu, memleketteki altın miktarının artıp azalmasına bağlı olarak, kendiliğinden olur.” Bu sistemde ülkeler ellerindeki madeni değerler kadar, kağıt para tedavüle sokuyorlardı. Kağıt paranın mantığını ise; altın ve gümüş gibi değerli madenleri riskli bir biçimde üste taşımamak isteğinden oluşturuyordu. Yani ülkelerin kasalarındaki altın, tedavüldeki kağıt paraların garantörlüğünü yapıyordu. Savaş zamanı artan masraflar ve enflasyon olgusu paranın değerini iyice düşürdüğünden Altın Para Standardı terk edilmek zorunda kaldı. Daha sonra gelen Altın Kambiyo sistemi(Bretton-Woods) doların altına konvertibl olmasına dayanmıştır. Bu sistem 35 dolar’ı 1 ons altına eş değer görüyordu. Bu şekilde Uluslararası ödemeler sistemi kolaylaştırılmak istenmiştir. Ancak ”ABD, 15 Ağustos 1971′de doların altın konvertibilitesini tamamıyla kaldırmıştır. Böylece bu tarihten başlayarak Bretton-Woods sistemi sona ermiştir.” Daha sonra gelen malum 1973 Petrol Krizinin arkasında diğer ülkelerin döviz kurlarını dalgalanmaya bırakmaları yatmaktadır. Süreç bu şekilde işlemiş ve nihayet artan ekonomik baskılar sonucu refah devleti uygulamasının terk edilmesi gündeme gelmiştir. Bunun sonucunda ‘kumanda ekonomisi’ denen devletçi-kontrolcü yapının alanının daraltılması gündeme gelmiştir. Bu yeniden yapılanma sürecinin en popüler argümanlarını, özelleştirme ve de-regülasyon uygulamaları oluşturmuştur. Bu şekilde kumanda ekonomisinin alanı daraltılmak istenmiştir. Bu daraltmacı yaklaşım sonucu devletin ekonomide daha fazla yer almaması gerektiği ve giderek daha küçük bir kamu örgütlenmesinin(özellikle ekonomik alanlarda) olması gerektiği savunulmuştur. Tüm dünyayı sarmış olan neo-liberal yaklaşımlar, bize yolsuzluğun devletin ekonomide güçlü olmasından kaynaklandığını fısıldamakta. Esasen bu büyük bir aldatmacadır. Avrupa’da devletin ekonomide sahip olduğu pay en az olan ülke Türkiye’dir. Nitekim neo-liberal politikalar sonucu ülkemizde KİT’ler elden çıkartılmaya çalışılmış, buna sebep olarak ise verimsizlikleri gösterilmiştir. Elde avuçta ne varsa özelleştirmeye çalışılması şüphesiz Türkiyede yeni yeni zengin sınıflar yarattı, zengin olan daha da varsıllaştı. Şu anki görüntümüz bir zamanların Rusya’sına çok benziyor. Kamu teşekkülleri yok pahasına yandaşlara satılarak ortaya yeni yeni oligarkların Rusyada çıkmış olması gibi, bizde de yeni yeni sosyetik burjuvalar türedi. İslami sosyete denen post-modern olgu da şimdi hükümet olan AKP’nin eseridir.

Günümüz küresel yapılanmasında temel görevi ekonomik alandaki yapısal düzenlemeler oluşturuyor. Yeni moda ekonomik yaklaşım ise ‘engellerin kaldırılması’ olarak düşünülmüştür. Hali hazırda gelişmiş ülkelerde kendi ürettiklerinin çok üstünde bir arz fazlası mevcut. Bu fazlanın azgelişmiş ülkelere satılarak eritilmemesi durumunda işsizlik gibi problemler çıkabilirdi. Dolayısıyla ülkeler arasındaki ticaret engellerinin geri dönülmez biçimde aşama aşama kaldırılması gerekmekteydi. Engeller kalktıkça kapitalist oluşumların iştahı iyice kabardı. Daha sonra bu oluşumlar uluslararası pazarda karteller oluşturma eğilimine girdiler.

Serbestiyetçi yaklaşımlar büyümeyi sağlayabilir ama, özelleştirmeler gerekli kurumlar oluşturulmadan yapılmışsa, küresel rekabete dayanacak gücü olmayan firmaların kapanması sonucu işsiz artacağından, en azından kısa vadede yoksulluk meydana gelecektir. Serbest ekonomi politikaları ile merkez bankasının yüksek faiz oranları birleştiğinde ise işsizliğin ortaya çıkması neredeyse mutlak bir durumdur. Maddi sıkıntı içersinde olan toplum kesimlerinin ise demokratik haklardan faydalanabileceklerini ummak mantıklı değildir. Bu bakımdan Maslow’u anmakta fayda var. Daha fizyolojik ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan bireylerin, toplumsal olaylara ve siyasete katılım gösterebilmesi, sosyolojik ihtiyaçlarına yatırım yapabilmesi mümkün değildir.

Esasen kamu yatırımlarının elden çıkartılmasının nedenleri ve sonuçları çok boyutludur. Verimsizlikleri(özel girişimciler asla zarar eden, borçları olan yatırımları satın almazlar!) bahane edilerek elden çıkartılan bu teşebbüsler, hele bir de ülkede korumacı dış ticaret politikaları yoksa ya da neo-liberal politikaların dış baskılarıyla bu politikalar kaldırılmışsa, yabancı rakip firmalarla rekabet edemez hale gelip, daha sonra uluslararası büyük girişimlerin eline geçebilir. Bundan sonra içine girilecek olan kısır döngü ile bu özel sektöre geçmiş olan firmalar daha da çok kar elde edebilmek için, çalışanların sosyal ve ekonomik haklarında(kurumların, firmaların en büyük gider kalemlerini her zaman personel masrafları oluşturur) kısıtlamalar yapmak yoluna gidebilir. Yapılan ikili anlaşmalarla kendilerine maliyeti daha az olacak şekilde dışardan işçi transfer edebilirler. Bu durumda olacak olan sosyal patlamaların devlete ve topluma maliyeti daha da yüksek olacaktır.

AZGELİŞMİŞLİK OLGUSU VE İKTİSADİYAT

1) Azgelişmiş Ülkelerin İktisadi Özellikleri

Dünyanın hemen hemen her yerinde az gelişmiş ülkeler benzer özellikler sergilerler. Literatürdeki ayrımıyla azgelişmiş ve geri kalmış ülkeler ‘güney’ olarak da adlandırılmaktadır. Kuzey’deki ülkeler ise doğal olarak gelişmiş ülkeleri ifade etmek için kullanılmaktadır.

Azgelişmişlik üç farklı göstergeyle kendini belli eder. İlk olarak kişi başına düşen gelirleri düşüktür. İşsizlik düzeyi, atıl kapasite oranı, ekilebilir arazinin kullanım oranı düşüktür. Nüfusun büyük çoğunluğu toplumsal ve bireysel ihtiyaçlarını karşılamaktan uzaktır. Olaya ilk ve en önemli gösterge açısından bakarsak; Çin’in çok hızlı büyüyen bir ekonomiye, artan ihracat rakamlarına ve yaptığı maliyetli alt yapı yatırımlarına rağmen gelişmiş bir ülke olarak kabul edemeyiz. Nitekim Çin büyük bir ekonomi olmakla beraber aşağı yukarı 1.5 milyarlık nüfus GSMH’na oranlandığında kişi başına ne kadar düşük bir gelir seviyesine sahip olduğu ortaya çıkacaktır.

Az gelişmiş ülkelerin kalkınmasında kabul edilen klasik yaklaşım ‘ithal ikame’ yaklaşımıdır. Ülkemizde de bu yöntem uygulanmıştır. Ancak toplumsal yapımızın getirdiği bir sonuç olarak, ithal ikameci politikaların argümanları verimli kullanılmadı. İthal ikame, gümrük duvarlarıyla korunan, teknolojik uzmanlaşma hedefine yönelik, rekabetçi bir ulusal sermaye yaratma çabasıydı. 1980′lere kadar süren bu dönemde özel sektöre KİT’ler vasıtasıyla ucuz ham madde ve ara mal desteği sağlandı. Bu durum KİT’leri bir çok kez zarara uğrattı. Ancak fiyatları bastırılmış KİT ürünlerini kullanan özel sektör ihya oldu. KİT politikasının mantığı; özel sektör ve devlet sektörünün yan yana çalışmasıdır. KİT’ler sayesinde henüz ‘emekleme’ aşamasında olan özel sektöre yol gösterilir. Buralardan çıkan uzmanlar daha sonraları ise ülkemizde özel sektöre geçen beyin güçleri olmuşlardır. Ancak segmenter toplum yapımız ekonomik alanda da kendisini göstermektedir. Her gelen hükümetin kendisine yakın, kendi ideolojisindeki sermaye gruplarını(özellikle de seçim zamanları kendisini finanse etmiş olan sermaye gruplarını) kayırması her değişen dönemde Türkiyede güçlü bir özel sektör oluşmasını ve çeşitlenmesini engellemiştir. Bu durumu Soral’ın sözleriyle açıklamak istersek:’Türkiye’de, Avrupa tipi sermaye birikimine uyan, ama daha o rol için hazır olmayan girişimciler, Koç Grubu ve Sabancı Grubu’dur. Bunların yanına daha küçük çaplı birkaç aile daha eklenebilir. Türkiye’de, bu konudaki en önemli sorun ise her iktidarın kendi zenginlerini yaratma çabası ile 15-20 yılda süratle zenginleşen, ama sınıf olacak kadar olgunlaşamadan, iktidarın el değiştirmesi ile batan ailelerdir. Şüphesiz, bu gruplar sermaye birikimi modelinden çok; teşvikler, vergi iadeleri, hazine arazilerine yönelerek, köşe dönme modeline uygun, mahalle kurnazlarıydı.” Batan sermaye gruplarının borçları da hazineye kalmaktaydı. İktidarlar el değiştirdikçe eski dönemin sermayedarları desteksiz bırakılmakla kalmamış, hatta çoğu zaman(sanki kendi çevrelerindeki sermayedarlar farklıymış gibi) ‘kirli çamaşırları’ ortaya çıkartılmak suretiyle piyasadan iyice silinmek en nihayetinde de onların görüşlerindeki siyasi grupların ekonomik ilişkilerini sekteye uğratarak kendi karşılarındaki muhalefet gücünü zayıflatmak istemişlerdir.

2) Azgelişmiş Ekonominin Üzerindeki Olası Coğrafik ve Sosyolojik Etkenler

Dünya üzerindeki ülkelerin her biri farklı coğrafyalarda yer alır. Şüphesiz coğrafyanın topoğrafik özelliklerine dayalı olarak ülkelerin veya toplumların ekonomik meşgaleleri ve nihayetinde kültürel yapıları farklılık gösterir. Coğrafya ve zenginlik ilişkisi çok keskin olmamakla beraber vardır. ”Montesquieu, toplumu inşa eden ve etkileyen/belirleyen etkenler olarak coğrafi etkenler (iklim, toprağın durumu vb.), ekonomi, din, aile, adet, gelenek, yasa ve yönetim biçimleri üzerinde durmuştur.” İbn-i Haldun’dan beri bu görüş savunulan bir görüştür ve büyük oranda gerçekliliği vardır. Ancak coğrafyanın etkisinin toplumlar üzerinde biyolojik değil sosyolojik olduğunu düşünüyorum. İnsanların biyolojik özelliklerinin ait olduk ları toplumlarda ekonomik gelişmişlik ya da gerilik meydana getireceğini sanmıyorum. Bu konuda tarafgir olmak Darwin’in fikirlerini(evrim yasası değil!, evrim teorisi) savunmaya çıkar. Darwin’in fikirlerinin hem 1. hem de 2. Paylaşım Savaşları’nın düşünsel alt yapısını meydana getirdiğine dair, benim de paylaştığım, tespitler vardır.

Coğrafik etmenlerin insanların davranış ve düşünce kalıplarında meydana getirdiği etkileri yadsıyabilmek mümkün değildir. Çalışmanın anahtar kelimesi ‘Türk’ olgusu olduğuna göre, bu etmenlerin Türklük üzerindeki yansımalarına bakmak gerekir. Türk toplumunda çok yönlü bir segmentasyon olduğu çalışmanın önceki bölümlerinde belirtilmişti. ”Segment dediğimiz yapılar, Orta Asya’da geçirdiğimiz dönemlerdeki toplumsal örgütlenmenin bugünkü karşılığıdır.” Bu yapılar bugünkü zihniyet işleyişimizi de etkilemektedir. Burada esasen nesilden nesle devam eden kültürel bir aktarımcılık söz konusudur.

İlk Türk boylarının yaklaşık M.S. 1000′li yıllarda bu topraklara geldiği var sayılmaktadır. Şüphesiz bu insanlar gelirken yanlarında günlük iaşelerini sağlayacak metaları değil, aynı zamanda kültürlerinin davranışsal ve sözsel yanlarını da getirdiler. Aynı şekilde ait oldukları segmenter değerlerle zihinlerini de taşıdılar. Bu zihniyet yapısı devlette var olduğu iddia edilen anayasal demokrasi ile toplumda var olduğu söylenen, Orta Asya’ya özgü ilkel göçebe demokrasisinin de önüne geçmektedir. Bu nedenle bugün toplumumuzda semboller etrafında toplanarak kümelere ya da segmentlere bölünmüş olmamız ve oldukça sert, tavizsiz siyasi ve toplumsal tartışma ve çatışmaların içinde bulunmamız, kendine has demokrasi kültürümüzle açıklanamaz. Demokrasi kültürlerinde siyaset yapma biçimleri bu kadar sert ve acımasız, devlet yönetme teknikleri bu kadar kendi segmentini kollayıcı, diğerlerini mümkün olduğu kadar dışlayıcı nitelikte olamaz.

Azgelişmiş ekonomiler çok büyük bir oranda ya kıtaların iç kesimlerinde ya da rakım olarak yüksek seviyeye sahip olan ülkelerde bulunurlar. İklim şartlarının çok sert ve çetin olması, bitki örtüsünden yoksun bozkırsal bir yapı ekonomik gelişmenin zayıf kalmasına sebebiyet verebilir. Yaşamlarını sürdürebilmek için fazlaca üretim malzemesi seçenekleri bulunmayan toplumlar sadece ellerindeki belli başlı doğal kaynakları kullanabilirler, Ya da sömürgeleşirler. Ancak, bıraktım sömürgeleşmeyi, sömürme mantığı Osmanlı devlet politikasında dış mihraklara karşı hiçbir zaman olmamıştır. Ancak ‘kara budun’ içerde hep sömürülmüş, kendilerine ak budundan arta kalanlar belki verilmiştir. Türkiye’nin erken tarihindeki burjuva’ya evrilmiş halk tabakalarının tarım kökenli olması tesadüf değildir.

3) Devlet Ekonomide Olmalı mı? Olmamalı mı?

Devletin ekonomik hayatta var olup olmaması tartışılmaktadır. Devletin komple ekonomik hayattan çekilmesi gerektiğini savunanlar olduğu gibi, biz zatihi içinde yer alması gerektiğini söyleyenler de vardır. Aslında bu soruna cevap bulabilmek için Uluslararası sistemi iyi okuyabilmek gerekir. Küreselleşme olgusunun tam da bize söylediği budur. Küreselleşme üzerinde yaşadığımız dünyayı dünyalıktan çıkarıp adeta bir köy haline getirdi. Dolayısıyla da ulusların birbirleri ile haberleşebilmesi, yeni yeni ekonomik ve siyasal bağlar kurabilmeleri kolaylaştı. Hal böyle olunca devletlerin en önemli çarkı olan ‘ekomomik dinamikler’ kendilerine lazım olacak olan girdileri en az maliyetle alma yollarını aradılar. Bu ekonomilerin karşılıklı birbirine bağlanması demekti. Ekonomik bağlılık olunca, sistem ister istemez ‘devlet’ faktörünü ekarte etmeye çalıştı. Sistemin oyuncuları daha çok verim ya da daha çok sömürü için devleti dışlamak istemiş olabilirler. Bu konuda farklı farklı görüşler vardır. Kimisi devletin olmadığı şeklindeki ekonominin daha verimli olacağını savunurken, kimisi de bu durumun toplum içi sömürüyü(emek) daha da arttıracağını savunmuştur. Ne var ki üretimdeki verimlilik olgusunun, ekonominin oyuncular arasında, devletin yokluğunda, hak hukuka saygı ile artacağını var saymak pek mümkün görünmemektedir.

Reel sektördeki ve siyasetteki lider/yönetici davranışlarını inceleyen araştırmalara göre; saldırgan, sınır-tabu tanımayan önderlerin bu tür alanlarda, ‘düzgün’ rakiplerine göre daha başarılı oldukları ortaya konmuştur. Nitekim kontrolsüz bir ekonominin de makro manadaki görüntüsü, birbirlerini ezmeye çalışan rakip firmaların didişme sahneleri ile dolu olacaktır. Bu bakımdan devlet ekonomide kontrolcü-düzenleyici sıfatında dahi olsa bulunmalıdır. Nihayetinde bugünkü küresel ekonomik düzen devleti bir zahmet dışlamaktadır. Tüketiciler de üreticiler de bunun farkındadır. Hatta bu durumu kanıksamış gibi görünmektedirler. Ancak vatandaşlar ulusal ekonomilerin küresel ekonomi tarafından fazlasıyla etkilendiğini bilseler bile yaşanacak sorunları ulusal ekonomi kapsamında algılamakta ve herhangi bir problem olduğunda da ekonomik ve siyasi liderlerinden çözüm beklemektedirler.

Her ne kadar ekonomi yazınında, olası ekonomi politikaları ile ilgili temelde iki yol önerilse de, bunlar son derece uçta ve uygulanabilirliği uzun vadede refah getirmeyecek yaklaşımlardır. Ekonomiyi düzenlemenin iki yolu olduğu, bunlardan birinin özürlük ve gönüllülük üzerine yükselen piyasa düzeni, diğerinin de zorlama ve diktaya dayalı devletçi düzen olduğu vurgulanır. Doğu-batı blokları arasındaki mücadele de, temelde bu yaklaşımın hangisinin doğru olduğunu kanıtlama çabası üzerinde yükselmiştir. Bana göre, ne devlet diktasının meydana getireceği hantallık, ne de körü körüne gönüllülük bazı şeyleri halledebilir. Özel sektör haliyle kar marjının yüksek olduğu alanlara kayacak, sosyal refah anlayışından çok, kendi bütçesi ile büyüme iştahı arasında bir yerde sıkışıp kalacaktır. Büyümeyi sağlayabilecek tek yol tasarruf ve yatırımdan geçmektedir. Bunu sağlayabilecek üstün bir kamu iradesi ile ellerindeki sermayeyi yatırıma dönüştürmeye hevesli özel sektör birlikte hareket ederse birbirlerini dengeleyebilirler. Türk ekonomik yaşamında devletin ekonomiden çekilmesinin mutlak sonucu, az sayıdaki gelişmiş batı tipi sermayenin kartelleşme çabası olacaktır. Aynı şekilde sürekli vurgusunu yaptığım, demokratik hakları kullanabilmede eşitlik, ancak ve ancak devletin köşesine çekilmesi ile değil, sosyal ağırlıklı politikaları ile olabilecektir. Bu noktada ‘sosyal sermaye’ kavramına değinmekte fayda var.

Sosyal Sermaye başarılı toplumlar ve iyi yönetim için ön şart kabilindendir. Türk toplumunda demokratik olgunluğun yerleşebilmesi ile tarihsel özelliklerimizi sosyal refah adına yontabilecektir. Parçalı toplum yapısı, toplumsal kaynakların refah politikalarına yönelik olarak kullanılmasına sekte vurabilmektedir.

4) Ulusal Ekonomi ya da Uluslararası Entegre Olmuş Ekonomi

Bir önceki konu başlığı devletin ekonomide olup olmaması üzerinde durmaktaydı. Devletin varlığına mukabil aslında sorulması gereken içerde devlet-özel ortaklığı varken, dışarıya nasıl bir politika izleneceğidir. Klasik manada korumacı tedbirler mi uygulanacak, yoksa entegre olmuş bir sisteme dahil olmak kaçınılmaz mı? Bir takım kombinasyonlar var: İçerde serbest bir sistem olmakla beraber, dışa karşı korumacı gümrük duvarları olabilir. Ya da bunun daha katı hali olan saf devletçilik olabilir. Aslında saf devletçilik, serbest gümrük rejimiyle bir arada olamaz, olursa devletçilik olmaz. Ya da en son seçenek olan tam serbestiyet. Burada da bir takım Uluslararası kurumlar var. Serbest ticareti kolaylaştırdığı savunulan GATT tam manasıyla başıboş düzenin oluşmasını önlemek için oluşturulmuştu:”WTO uluslararası ticareti düzenlemek ve daha özel olarak da haksız gümrük tarifelerine ve serbest ticarete getirilen diğer ulusal engellere karşı kuralları uygulamakla yükümlüdür. WTO, Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT)’nın bir devamıdır ve üyeleri arasında yıkıcı ticari savaşları engellemek ve Uluslararası ticareti daha da özgürleştirmek üzere tasarlanmıştır. WTO’nun bir ülke tarafından konulan gümrük tarifelerinin WTO kuruluş anlaşmasına ya da bunu izleyen daha sonraki çeşitli çok uluslu konferanslarda (en sonuncusu Doha ve Cancun’da) imzalanan anlaşmalara uymadığı konusunda hüküm verebilme ve etkilenen ülkelere sorumlu ülkeye karşı telafi edici gümrük tarifeleri uygulama izni verme gibi kimi zorlayıcı yetkileri vardır. Örneğin 2003′de Amerika Birleşik Devletleri’nin uyguladığı çelik gümrük tarifeleri WTO tarafından haksız bulunmuş ve neticede Avrupa Birliği ve çeşitli Asya ülkelerine Amerikan ürünlerine milyar dolarlar değerinde tarifeler uygulamaları için izin çıkmıştır.” Görüldüğü üzere ulusal engellere karşı savaşmak Uluslararası kapitalin en önemli amacıdır. Gerçi her ne kadar engellerin tüm ülkeler lehine kalktığı ve ‘yanlış’ yapanlara yaptırım uygulandığı şeklinde bir anlam çıksa da, ülkelerin gelişmişlik düzeyleri birbirinin aynı değildir. Dolayısıyla da bir takım alt yapısal yeterlilikleri olmayan ülkelerin korumacı olmayan politikalarla ayakta kalabilmesi pek mümkün görünmemektedir. Yaptığım alıntıdan çıkan anlama bakacak olursak, sanki tüm ülkelerin birbirlerine karşı savunabilecekleri bir takım kozları varmış da, birbirlerini frenleyebilirlermiş gibi bir anlam çıkmaktadır. Halbuki durum böyle değildir. Korunmayan ülkelerin dışa açık sanayileri bir süre sonra devasa boyuttaki ÇUŞ’ların rekabeti karşısında piyasadan silinebilir. Nitekim Türkiye gibi azgelişmiş ülkelerin sanayileri daha emekleme aşamasında olan sanayilerdir. Daha işin başındaki bir sanayinin, korumacı duvarlar olmadan, rekabete açılması sonucu rekabet edebileceğini düşünmek mantıksızdır. Olsa olsa bu sanayiler diğer büyük rakiplerinin eline alım-satım ya da özelleştirme yoluyla geçecek ya da iflas edecektir. Söz gelimi ABD’ye karşı yaptırım uygulandığından bahsedilmiş. Temel sorun bu yaptırımları yapabilenler arasında azgelişmiş ülkelerin de olup olmadığıdır. Belirli bir süre korunan endüstri, ancak gelecekte rekabetçi bir nitelik kazanabilecektir.

Koruma duvarları olmadan sanayileşebilmiş tek ülke ise İngilteredir. Sanayi devrimini ilk gerçekleştiren ülke olması nedeniyle bir çok üründe karşılaştırmalı üstünlüğe sahip olmasından dolayı korumacı duvarlara gerek duymamıştır. Ancak daha sonra sanayileşen ülke sayısının artması ve Almanya, Fransa gibi rakiplerin uluslararası ticarete dahil olmaları nedeniyle İngiltere de 1910′lardan itibaren korumacılığa yönelmek zorunda kalmıştır. Ülkemizde ise tam tersi bir mantıkla hareket edilmektedir. Söz gelimi Gümrük Birliği’ne AB’ye üye olmadan taraf olmuş olan tek ülke olmamız bir yana, bu anlaşmanın sadece sanayi ürünlerine etkili olması Türk sanayisinin gelişmesini engellemektedir. Türkiye ile AB arasında tam bir birlik değil, belli ürünlerde kısmi bir bütünleşme vardır. Çoğu kalemde tek taraflı olarak korumacılıktan vazgeçilmiştir.

İşte küreselleşme dediğimiz olgu, tam da böyle bir ortamda finansman sermayesinin maksimum kar elde etme isteğine ve çoğu zaman spekülatif amaçlı hareketliliğine bağlı olarak dünyanın bütünleşmiş bir ekonomik ünite olması anlamında kullanılır. Artık finansman oyunları ile para kazanmak giderek kabul edilen bir davranış haline gelmiştir. Özellikle 1980′lerden sonra üretim ekonomisinden, finansman ekonomisine doğru tüm dünyada bir(zorlayıcı) kayış olduğu söylenebilir.

5) Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi Çözüm Olabilir Mi?

Karşılaştırmalı Üstünlükler yaklaşımı serbest ticaret mantığına dayanmaktadır. Tam rekabet bu yaklaşımın olmazsa olmaz en önemli ayaklarındandır. Çalışmanın temel mantığında ise tam manasıyla serbestleştirilmiş ticaret anlayışı yoktur.

”Karşılaştırmalı Üstünlükler Kuramı’na göre, ticaret; rekabet ve ihtisaslaşmaya neden olduğundan, verimlilik teşvik edilmekte ve artmaktadır. İhtisaslaşma, ülkeleri en etkin oldukları malı üretmeye yönelttiğinden, o malda üstünlük sağlanmakta, karşılığında ise diğer mallar alınmaktadır.”

Karşılaştırmalı Üstünlükler Kuramı’nın öngördüğü tam rekabet varsayımı, henüz emekleme aşamasındaki bir sanayiye zarar verir ve daha tam gelişemeden yok olmasına sebebiyet verir. O yüzden Ricardo’nun(Kimisine göre temelini Adam Smith’den almaktadır) bu yaklaşımı sadece sanayileşme sürecini tamamlamış, belli bir güç ve oranda orta sınıfını oluşturabilmiş toplumlar için geçerlidir. Bu bakımdan bu yaklaşımı Türkiye için savunabilmenin pek imkanı yoktur. Söz gelimi ülkemiz sanayi yapısal olarak montaj hattı prensibine dayalı, taşeron üretim tesisleriyle yan sanayi ürünleri ile tarımdan elde edilen ürünlerin işlenmesine dayalı bir sistem üzerine dönmektedir. Ülkenin sahip olduğu temel ekonomik görüntü bu iken, teorinin savunduğu; ‘her ülke avantajlı olduğu ürünlerde uzmanlaşsın’, yaklaşımı Türk sanayisinin asla gelişememesi anlamına gelir. Bu teorinin bize fısıldadığı yoldan gidersek; Almanya, Japonya ve ABD gibi ülkelerin üstün oldukları sanayi ürünlerine tüketici olarak mahkum olurken, bizim de uzmanı olduğumuz mamül ve yarı mamül ürünleri, kendilerine bir kader(!) olarak, satmaya devam etmemiz gerekir. Halbuki WTO serbest ticaretin uzun vadede bütün ülkelere faydası olacağını söylemektedir. Bunun mümkün olmadığı neo-liberal politikalardan sonra daha da anlaşıldı. Zengin daha zengin, fakir daha fakir oldu. Ancak bu teorinin 1. dünyanın, Kuzey Amerika ve Kuzey Avrupadaki ülkeleri ile ‘Asya’nın Kaplanları’ arasındaki ekonomik ilişkilerde, ancak konunun taraflarına faydası olacağını söyleyebiliriz. Bu bakımdan ülkemizin öncelikle kendi içinde kamu ve özel sektör sanayisini korumaya, sübvanse etmeye devam etmesi yerinde bir yaklaşım olacaktır. Zamanla güçlenip, kendi pazarını bulan sanayiler daha sonra rekabet edebilecek hale gelecektir. Böyle olmazsa ÇUŞ’ların acımasız rekabeti karşısında çöken firmalar ve o tesislerde çalışmaktan geçimini sağlayan toplumun bireylerinin sefalete düşmemesi imkansızdır. En nihayetinde ‘para’ olmadan demokrasinin uygulanıp, genelleştirilebilmesi mümkün değildir.

6)Yabancı Finans Yatırımlarının Yönlendirici Etkileri ve Sosyo-Ekonomik Enkaz

Günümüz dünyası artık küreselleşme denen ekonomik değerler sisteminin kontrolünde yaşıyor. Küreselleşme her ne kadar toplumsal kimlikleri ve kültürel kodları tek düze hale getiremese de, dünyanın pek çok yerinde ekonomik çalkantılara sebep olmaktadır. Yaşanan ekonomik sıkıntılar, hem makro manada devletin daha iyi hizmet sunmasını, hem de mikro manada bireylerin siyasete katılımcılığını etkilemektedir. ”Sosyo-ekonomik statü ve eğitim düzeyi ile katılma arasında genellikle doğru orantı vardır. İnsanın eğitim düzeyi yükseldikçe siyasal faaliyetlere daha çok katılacağı varsayılmaktadır.”

Özellikle sermaye yatırımı yerine finans yatırımları sonuçları itibariyle birbirlerinden farklılık ifade etmektedirler. Ülkemiz 1980′lerde yoğun bir dış finans hücumuna uğradı. Özellikle yüksek faiz düşük kur uygulaması, elle tutulur bir yatırımda bulunmayan, sadece spekülatif hareket eden finans sermayesinin iştahını kabarttı. Piyasayı istila eden yabancı ithal mallar yerli üreticiyi ve KOBİ’leri çökertti. Ortada sadece ekonomi rakamları ile ifade edilebilecek bir durum yoktu. Yeni sistemin bir çok sosyolojik sonuçları oldu. Kır-Kent ayrımı iyice çetrefilleşti. İş bulmak ümidiyle kentlere göç eden insanlar yeni yeni sosyal yaralara sebep oldular.

Görüldüğü üzere serbestiyetçi ekonomi anlayışı her halükarda devlete zarar verdi, veriyor. Görünürde birtakım kazananlar mevcut, ancak kazançları sosyal refah getirmekten uzak. Sorun ise şudur; serbest koşullarda ekonomik açıdan zayıf ülkeler, kendi ekonomik dengelerini düşük istihdam ve gelir düzeyinde sağlarlar. Aynı durum yerel bazda bireyler ve firmalar arasında da vardır. Bu bakımdan serbest çalışan firmaların rekabette tutunabilmek için çalışanlarına düşük ücret verdiklerini ve artan verimlilik beklentilerine karşılık istihdam ettikleri çalışan gücünü azaltma eğiliminde olduklarını söyleyebiliriz. Yeni moda serbestiyetçilik, ekonomik küreselleşme olarak adlandırılıyor. Bu akım için gelişmiş ülkelerin çok yoğun bir propagandası oldu. Sınırlar kalkmalı ve paranın önünde engel olmamalıydı. Bu yeni düzen dünyayı tek bir pazar haline getiriyordu. Dünya piyasalarında finansal enstrümanlar; borsalar, hisse senetleri, swap(takaslama), hedge fonları vb. Süratle hayata geçti. Dünya ekonomisinde üretim ve sermaye yatırımına verilen önem, yerini gittikçe finansal oyunlara bıraktı; dünya’ya Wall Street yön vermeye başlamıştı diyebiliriz.. ”Geçmişte hükümetlerin, yurtiçi endüstriyi korumak ve ihracatçıları desteklemek için ticaret politikası; genel ekonomik faaliyet seviyesini etkilemek için maliye(vergileme ve harcama) politikası; genel ekonomik faaliyet seviyesini etkilem ek ve/veya tüketim ve tasarruf/yatırım arasındaki teşvik yapısını değiştirmek için (özellikle faiz politikası) para politikası; yurt içi endüstriyi istenilen doğrultuda teşvik etmek amacıyla sanayi politikası; gibi geniş hedeflere ulaşabilme araçları bulunmaktaydı. Ancak hükümetler, GATT altındaki çok taraflı anlaşmalar nedeniyle ticaret politikasında giderek sınırlandılar. Hızlanıp yoğunlaşan teknolojik ve endüst riyel değişim ile genel ‘laissez-faire’ felsefesinin egemenliği altındaki dünyada mücadele eden endüstrilere yönelik desteğin maliyetlerinin artmasıyla sanayi politikalarında zayıf düştüler.”

Artık devletler bu aparatlardan hiçbirine sahip değil, yeni Uluslararası baskı da zaten sahip olunabilmesi yönündeki iradeleri törpülüyor. Devletin tüm bu teknik müdahale uzuvlarını kaybetmesi toplumda geniş bir ekonomik bunalım meydana getirdi. Öyle ki 1980 sonrası yaşanan krizlerin sayısı, öncesindeki krizlerin sayısının çok çok üstündedir. Bunun nedeni; elle tutulur, gözle görülür sermaye yatırımlarının yarattığı güvenin ortadan kalkarak, finans yatırım araçlarının güvensiz yapısının piyasaları sarmasıdır. Şüphesiz sermayedarlar da bu yeni yatırım aparatını daha çok sevdiler. Nihayetinde masraf ve fazla bürokrasi gerektirmiyorlardı. Ancak bu yatırım tarzı girdiği ülkeden, bir o kadar hızlı biçimde çıkabildiği için sosyo-ekonomik dengeleri iyice bozdu.

7) Türkiye Dünya Ekonomisinin Neresinde?

Türkiye’nin dünya’nın ekonomik bağlamda neresinde olduğunu anlayabilmek için kişi başı düşen gelirden, ekonomisinin yapısına kadar farklı pek çok ölçütü dikkate almak gerekir. Genel manada yapılan bir ayrıma göre Türkiye içinde bulunduğu ‘durum’ itibariyle geri kalmış, ama fiiliyatta geri kalmışlığın kabuğunu kırmaya çalışan gelişmekte olan bir ülkedir.

Türkiye 1980′lerden sonra pazar ekonomisine, koruma duvarlarını yavaş yavaş kaldırarak, eklemlenmeye çalıştı. Ancak Türk ekonomisinin pazar ekonomisi modeline tam uyum sağlayamayan yönlerinden biri ‘rekabet’ konusuydu. Türkiye yasal olarak etkin bir rekabet yasasına sahip olmakla beraber, bu yasayı uygulatmada bir takım problemlerle karşılaşmaktadır. Rekabet kurumları önemli olmakla beraber yoğun rekabet ortamı da zararlı olabilir. ”Azgelişmiş ülkeler kalkındıkça rekabet düzenlemelerine ihtiyaç duymaktadır.” Türkiye daha tam manasıyla kalkınma sürecini tamamlamadığı için yoğun rekabet ortamı, ekonominin çarklarını döndüren, işletmelere zarar verebilir. Ancak yasanın tam manasıyla uygulanmaması da ticaret ortamını yıkıcı ve diğer rakip firmaları piyasadan silmeye yönelik niteliklere doğru sürükleyebilir.

Genel manada baktığımızda Türkiye’de cumhuriyetin kurulmasından bu yana üç farklı ekonomik dönem geçirdiğimizi söyleyebiliriz. Bu dönemleri iyi kavramak, Türkiye’nin şu anki konjonktürde nerede olduğunu anlamak için iyi birer ipucudurlar. Bu dönemleri şöyle sıralayabiliriz:

”1923-1953 dönemi: tarım ve ticaret sermayesi birikimine dayalı gelişme,

1954-1980 dönemi: ithal ikameci sanayileşme politikaları altında sanayi sermayesi birikimine dayalı gelişme,

1980’den günümüze: dışa açık koşullarda tekelleşme.”

özellikle 1954-1980 arası dönem Türkiye’nin önemli kalkınma hamleleri gerçekleştirdiği bir dönem olarak tarihe geçmiştir. Dönemin politikacıları sıfırdan, milli imkanlarla sanayileşmek için çok geç kalındığını görebildiklerinden dolayı, ithal ikameci politikalarla, sanayileşme sürecindeki ülke eksikliklerini kapatma yoluna gitmişlerdir. Türkiye’de bir çok İDT ve KİK’in yapılanması bu döneme rastlar, halktan toplanan vergilerle yapılan bu teşekküllerin toplam yekünü aşağı yukarı 100 milyar $’dır. 1980 sonrası olan son evrede ise, büyük paralarla yapılan bu yatırımların elden çıkartılmaya başlandığı dönemdir. ‘Dışa açık koşullarda tekelleşme’ ile kastedilen, henüz rekabet gücünden yoksun bu ulusal yatırımların uluslararası rekabete dayanamayarak, güçlü firmaların eline geçişini anlatmaktadır.

Hal böyleyken, bir takım özel ekonomik güçler daha da güçlenirken, bazı kesimler daha da fakirleşmiştir. Şu anki durumda dünya ekonomisini yönlendiren 5 süper güce karşılık(ABD, İngiltere, Fransa, Almanya, Japonya) bir takım yükselen yıldızlar(Çin, Hindistan, Brezilya, Meksika) vardır. Ancak dünyanın geri kalan diğer ekonomileri(burada kişi başına düşen geliri söz konusu yapmıyoruz. Ülkelere makro değerleri ile yaklaşıyoruz) geri kalmış ve gelişmeye çalışan ülkelerdir. Bu ülkeler genelde bu 5 ülke ile yükselen yıldızların, özelde ise 5 ülkenin ekonomik hegemonyası altındadır diyebiliriz.

Markalaşma yönünden Türkiye son derece geride, ürünler daha çok yan sanayi, imalat, tarım ve tekstil üzerine yoğunlaşmış. Yani gelişmiş ülkelerin ara malı tedarikçisi durumuna gelmişiz. Sahip olduğumuz yüksek faiz uygulamaları ile adeta yabancı finans kaynaklarının şöyle bir girip, az zamanda yüksek kar ile tekrar çıktığı bir vurgun ülkesi haline getirilmişiz.

*Bu yazı, ‘kısmen’ Erol Göka’nın fikirleri’nden ve kitaplarından faydalanarak vücuda getirilmiştir.

Daha fazla oku